Tygodnik Gospodarczy 7/2022, 17 lutego 2022

W 2018 r. popyt za granicą na towary i usługi zawierające polską wartość dodaną generował w Polsce 5,6 mln miejsc pracy, co stanowiło 34 proc. ogółu pracujących [1]. W porównaniu z 2004 r. nastąpił wzrost liczby pracujących w branżach związanych z eksportem aż o 2,3 mln osób (o 69 proc.), a ich udział w ogólnej liczbie pracujących zwiększył się o 10,2 pkt. proc. Odsetek mających pracę dzięki popytowi zagranicznemu był wyższy w innych państwach Grupy Wyszehradzkiej (około 42–43 proc.), a niższy w Niemczech (27 proc.) i Francji (22 proc.).

Blisko 59 proc. miejsc pracy utrzymywanych w Polsce dzięki popytowi zagranicznemu wynikało z popytu państw UE [2]. Popyt tych państw na towary i usługi zawierające polską wartość dodaną tworzył w 2018 r. w Polsce 3,3 mln miejsc pracy (o 60 proc. więcej niż w 2004 r.). W okresie członkostwa w UE aż o 84 proc. (do 2,3 mln) zwiększyła się liczba pracujących dzięki popytowi ze strony państw spoza UE. Uczestnictwo w jednolitym rynku europejskim pozwoliło polskim firmom w większym stopniu włączyć się w globalne łańcuchy wartości. Dostarczają one części i komponenty (np. silniki) do fabryk za granicą (np. w Niemczech), w których powstają dobra finalne (np. samochody) eksportowane następnie poza UE.

Liczba nowych oraz zamykanych działalności w styczniu br. była zbliżona do średniej z lat ubiegłych. Zmianie uległy formy prawne niektórych podmiotów. Nastąpił lekki wzrost liczby zawieszanych działalności, jednak wyraźne przyśpieszenie dotyczy głównie trzech branż: przemysłu, budownictwa i usług profesjonalnych.

W styczniu wyrejestrowano 31,1 tys. przedsiębiorstw, co oznacza wzrost o 30 proc. względem ubiegłego roku. Wysoka dynamika to jednak efekt statystyczny. Porównanie następuje do okresu, w którym liczba zamykanych firm była bardzo niska z uwagi na działanie tarcz finansowych. W rzeczywistości wartość jest zbliżona do średnich wyników z poprzednich 6 lat.

Podobne tendencje obserwujemy w przypadku nowo rejestrowanych działalności. W styczniu pojawiło się 32,5 tys. firm, co oznacza wzrost o 13 proc. Porównanie następuje jednak do okresu obowiązywania restrykcji epidemicznych, w którym otwierano mniej firm.

Reformy podatkowe wpłynęły na strukturę prawną tworzonych podmiotów. Zamykanych jest więcej spółek cywilnych oraz jednoosobowych działalności gospodarczych. Częściej pojawiają się z kolei spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki handlowe. Bieżące dane nie pozwalają określić, czy będzie to trwała tendencja.

Pod koniec III kwartału 2021 r. udział zakupów online (wydatków opłacanych kartami płatniczymi w kanałach online) w całkowitej konsumpcji był w większości badanych państw niższy niż w pandemicznym szczycie. W tym czasie w Polsce udział ten był o 0,3 pkt. proc. niższy niż w szczycie pandemii. Był również o 0,2 pkt. proc. niższy od poziomu, którego można było oczekiwać biorąc pod uwagę przedpandemiczne trendy – wynika z najnowszego badania analityków z Mastercard, Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Harvard Business School.

W dyskusji o konsekwencjach pandemii zderzają się dwie opinie: jedna głosi, że COVID-19 zmienił wszystko i świat nigdy nie będzie taki sam. Zgodnie z drugą – pandemia to wyłącznie przejściowe zawirowania, po których większość spraw wróci na dawne ścieżki. Obszarem, w którym dobrze widać tę dyskusję jest e-commerce. Gdy rządy wprowadzały kolejne restrykcje, a mobilność obywateli spadała, wieszczono nadchodzącą rewolucję w zakupach online. Pandemia miała być impulsem, który zasadniczo zmieni zachowania klientów i uczyni z zakupów online tryb domyślny [3]. Analitycy PIE wskazywali wówczas, odnosząc się do ówczesnych danych, że pandemia nie zrewolucjonizuje na stałe e-commerce [4].

Niedawna analiza danych z transakcji kartami Mastercard [5] wydaje się potwierdzać to przewidywanie. Pandemiczne wzrosty były wyraźne, jednak pod koniec badanego okresu (wrzesień 2021 r.) wydatki były ponownie niższe niż w szczycie pandemii, a dla wielu krajów – w tym Polski – niższe niż wynikałoby to z trendu przedpandemicznego.

Większość wzrostów na poziomie globalnym była przejściowa i słabła wraz ze znoszeniem restrykcji pandemicznych. Chociaż w szczycie udział wydatków online był dla badanej próby państw wyższy o 4,3 pkt. proc. od średniej sprzed pandemii, to już we wrześniu 2021 r. był wyższy tylko o 0,3 pkt. proc.

Wzrosty były najwyższe w krajach, które już przed pandemią wykazywały silny trend rozwoju e-commerce. Zaobserwowano również wyraźną korelację ze zmianami mobilności mieszkańców (czyli pośrednio poziomem restrykcji). Wyraźniejsze odstępstwa od wartości wynikających z wcześniejszego trendu udziału zakupów online w konsumpcji prywatnej były powiązane z wyższymi pakietami fiskalnymi podtrzymującymi konsumpcję w czasie pandemii.

Ramowa dyrektywa unijna w sprawie odpadów [8] zobowiązuje państwa członkowskie UE do zastosowania wszelkich niezbędnych środków, które posłużą budowaniu europejskiej gospodarki o obiegu zamkniętym, opartej na recyklingu o wysokiej wydajności zasobów, aby zminimalizować zagrożenie dla przyszłych pokoleń w Europie. Istotną rolę w tych procesach odgrywają producenci, którzy w ramach systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) ponoszą odpowiedzialność finansową i/lub organizacyjną również na etapie cyklu życia produktu, gdy staje się on odpadem.

Tylko 12 proc. firm podjęło w 2021 r. działania służące zmniejszeniu szkodliwego oddziaływania na środowisko przyrodnicze – wynika z ogólnopolskich badań Polskiego Instytutu Ekonomicznego przeprowadzonych pod koniec 2021 r. na próbie 1000 przedsiębiorstw. Niepokojące jest również to, że nadal tylko 12 proc. firm zamierza podjąć takie działania w 2022 r. Ponadto, 14 proc. przedsiębiorstw wskazuje, że konieczność dostosowania się do wymogów ochrony środowiska jest dla nich dużą lub bardzo dużą barierą działalności. Dzieje się to w sytuacji, gdy w Polsce selektywne zbieranie opakowań po napojach ma osiągnąć poziom 77 proc. w 2025 r., a 90 proc. w 2029 r. [9].

Bardziej aktywne w działaniach na rzecz zmniejszania szkodliwego wpływu na środowisko przyrodnicze są firmy większe niż mniejsze. W 2021 r. najmniejsze zaangażowanie w tym zakresie wykazywały mikrofirmy (9 proc. wskazań) i małe przedsiębiorstwa (10 proc.), podczas gdy wśród firm średnich wskazań takich było 17 proc., a 23 proc. w grupie przedsiębiorstw dużych. Dostrzeganie znaczenia działań dla ochrony środowiska rośnie zatem wraz ze wzrostem wielkości firmy. Im mniejsza firma, tym więcej wskazań, że konieczność dostosowania się do wymogów ochrony środowiska nie dotyczy przedsiębiorstwa, w związku ze specyfiką jej działalności. Tak wskazuje 39 proc. firm mikro, 25 proc. firm małych, 22 proc. średnich i tylko 14 proc. dużych.

Zaangażowanie w działania na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego firm zależy również od branży. W 2021 r. najbardziej aktywne były firmy przetwórstwa przemysłowego oraz firmy budowlane. Natomiast w 2022 r., zgodnie z planami przedsiębiorstw, będą to przedsiębiorstwa przetwórstwa przemysłowego oraz handel. Firmy działające w handlu i przetwórstwie przemysłowym przewidziane są jako podmioty kluczowe w procesie wdrożenia, konsultowanej obecnie, ustawy o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz ustawy o odpadach.

Konieczność dostosowania się do wymogów ochrony środowiska nie dotyczy, według wskazań firm, tylko 8 proc. przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego, 9 proc. firm działających w budownictwie oraz 13 proc. firm handlowych. W usługach aż 43 proc. badanych przedsiębiorstw nie widzi, w związku ze swoją specyfiką działalności, konieczności dostosowywania się do wymogów ochrony środowiska, a w branży transportowej – 20 proc. Kiedy popatrzymy na aktywność przedsiębiorstw w obszarze zrealizowanych lub planowanych działań prowadzących do zmniejszenia szkodliwego oddziaływania na środowisko przyrodnicze, zauważamy, że aż 92 proc. firm TSL i 90 proc. firm usługowych nie podjęło i nie planuje żadnych takich działań. Zdecydowanie częściej w tym zakresie są aktywne przedsiębiorstwa przetwórstwa przemysłowego (wykres 5).

W ostatnich latach wśród działań zwalczających bezdomność na świecie popularność zdobywa polityka „Najpierw mieszkanie” (ang. Housing First). Istotą tej nowej metody pomocy bezdomnym jest zapewnienie im w pierwszej kolejności możliwości stabilnego (nie chwilowego), samodzielnego mieszkania. Nie wymaga się przy tym spełnienia w początkowej fazie takiego programu żadnych warunków przez beneficjentów (np. warunku poszukiwania / posiadania pracy lub różnorakich norm zdrowotnych czy społecznych). Jest to odwrotność częściej stosowanych metod pomocy, które opisuje się metaforą drabiny – ostatnim szczeblem, zwieńczeniem całego procesu pomocy, jest otrzymanie stabilnego miejsca zamieszkania, ale osoba chcąca z tego skorzystać musi najpierw np. osiągnąć postępy w terapii leczenia uzależnienia lub spełnić jeszcze inne warunki, pomieszkując w tym czasie w noclegowniach lub innych tymczasowych lokalach (lub na ulicy).

Uwagę światowych mediów przykuł szczególnie przypadek Finlandii, gdzie taką filozofię walki z bezdomnością przyjęto w dużej skali w kraju [10]. W Polsce ten pomysł pojawia się powoli w największych miastach, m.in. we Wrocławiu czy w ubiegłym roku w Warszawie. Liczbę osób w kryzysie bezdomności w 2019 r. szacowano na ok. 30 tys. w całej Polsce [11], w Europie zaś mówi się o nawet 70-procentowym wzroście liczby bezdomnych w ubiegłej dekadzie [12].

Aktywa niematerialne – takie jak patenty, własność intelektualna, umiejętności pracowników czy metody zarządcze – stanowią coraz częściej o przewadze konkurencyjnej we współczesnej gospodarce. Tymczasem kraje Europy Środkowo-Wschodniej wydają na tego typu inwestycje mniej niż kraje Europy Zachodniej czy USA [17]. W 2020 r. firmy z krajów UE przeznaczały na aktywa niematerialne przeciętnie 38 proc. wydatków inwestycyjnych. Największy udział tego typu inwestycji był w Irlandii, na Cyprze i w Danii, najniższy w Chorwacji (20 proc.), Bułgarii (21 proc.), Polsce (22 proc.) i na Węgrzech (22 proc.). Liderem Europy Środkowej i Wschodniej była Estonia, z udziałem na poziomie 33 proc.

Pandemia COVID-19 wpłynęła w zróżnicowany sposób na decyzje firm o inwestycjach w aktywa niematerialne. W 12 krajach UE udział tych inwestycji spadł w 2020 r. względem 2019 r. Spadek był obserwowany w krajach o średnio niższym udziale tychże inwestycji, co oznacza, że pogłębiły się różnice pomiędzy krajami UE. Średnia unijna wzrosła o 2 pkt. proc., gdy tymczasem w Polsce, Łotwie, Czechach czy na Węgrzech udział tych inwestycji zmalał. W Estonii, Słowenii i na Słowacji wzrosty wyniosły powyżej 6 pkt. proc. przewyższając oczekiwania wynikające z przedpandemicznego trendu.

Ograniczanie inwestycji w aktywa niematerialne przełoży się na możliwości rozwoju firm w dłuższym okresie, a także na ich konkurencyjność na europejskim rynku. Są one istotnie związane z innowacyjnością gospodarki, a także z ich produktywnością czy ze wzrostem PKB w całej gospodarce. W Polsce niski stan inwestycji w aktywa niematerialne diagnozowaliśmy już przed pandemią [18], a ona sama nie stała się w tym zakresie impulsem do unowocześnienia przedsiębiorstw. W przeprowadzonym przez PIE na jesieni 2021 r. badaniu przedsiębiorstw z siedmiu kategorii aktywów niematerialnych aż w pięciu ponad 80 proc. firm odpowiedziało, że nie realizuje ani nie planuje w nie inwestować. Nieco lepiej było w przypadku inwestycji w kompetencje pracowników (27 proc. inwestowało w 2021 r. lub planowało inwestycje na 2022 r.) oraz wydatkach na marketing i reklamę (31 proc. inwestowało w 2021 r., 32 proc. planowało w 2022 r.) [19].