Tygodnik Gospodarczy 14/2022, 7 kwietnia 2022

Od początku 2022 r. dla prawie 75 proc. polskich firm niepewność sytuacji gospodarczej jest czynnikiem, który najbardziej utrudnia prowadzenie biznesu. Taki wniosek płynie z badań PIE i BGK na potrzeby MIK¹ i dotyczy to wszystkich branż. Drugą największą barierę działalności od początku tegorocznych pomiarów stanowią rosnące ceny energii. Tak wskazuje aż 70 proc. firm. Bariera ta jest najbardziej dotkliwa dla firm produkcyjnych (82 proc.), dla których koszty energii stanowią większą niż w innych branżach część kosztów prowadzenia działalności. Trzecie miejsce przypada rosnącym kosztom zatrudnienia pracowników, które utrudniają działanie prawie 60 proc. firm. Ta bariera doskwiera zwłaszcza firmom handlowym (63 proc.) i budowlanym (60 proc.).

Niedostępność produktów, półproduktów lub materiałów coraz częściej jest postrzegana przez polskie firmy jako znacząca bariera ich działalności. Jest to konsekwencją wojny w Ukrainie, która przyczyniła się do zerwania łańcuchów dostaw. W kwietniu na niedobory surowców wskazało 43 proc. firm, czyli o 9 pkt. proc. więcej niż miesiąc wcześniej. Braki produktów najbardziej dają się we znaki firmom budowlanym (61 proc. wskazań, wzrost o 9 pkt. proc.) i handlowym (53 proc., wzrost o 12 pkt. proc.). Natomiast nieco mniej bariera ta utrudnia prowadzenie działalności firmom usługowym (25 proc.), co wynika bezpośrednio ze specyfiki działalności w poszczególnych branżach.

W dniu 05.04.2022 r., według danych z platformy Marinetraffic, w ostatnich 24 godzinach nie odnotowano danych z systemu AIS (system informujący m.in. o położeniu statku) dotyczących 431 z 710 rosyjskich tankowców². 30 statków nie wysyła sygnału od 24 godzin, 103 – od tygodnia, a 140 – od ostatniego miesiąca. Oznaczać to może awarię systemu AIS na danym statku lub celowe wyłączenie systemów lokalizacyjnych. Obowiązkowy system automatycznej identyfikacji AIS służy określaniu położenia statku w celu uniknięcia kolizji na morzu. Według międzynarodowego prawa morskiego, jednostki o nośności powyżej 500 ton mają obowiązek posiadania włączonego systemu podczas rejsu³. Wyłączenie systemu często świadczy o tzw. dark activity, takich jak piractwo czy kłusownictwo, lub o próbach uniknięcia sankcji międzynarodowych poprzez ukrycie swojego położenia i trasy rejsu⁴. Statek może też rozmyślnie przebywać poza zasięgiem stacji przybrzeżnych stacji AIS, obejmujących cały ruch przybrzeżny. Tylko w jednym tygodniu marca zauważono 33 przypadki wyłączenia sytemu AIS, z których większość miała miejsce na wodach terytorialnych Rosji⁵.

Masowe ukrywanie położenia rosyjskich tankowców przez spedytorów może być wstępem do ich przerejestrowania i formalnego przekazania spółkom zarejestrowanym w rajach podatkowych, oferujących tzw. tanie bandery. Jest to powszechna praktyka w handlu paliwami kopalnymi⁶, pozwalająca na uniknięcie opodatkowania, obchodzenie sankcji międzynarodowych i ukrywanie tożsamości dostawców ropy naftowej.

Liczba ukraińskich uchodźców, którym nadano numer PESEL, od dnia wejścia w życie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy z dn. 12 marca 2022 r., wynosi już 668 tys. (stan na 04.04.2022 r.). Połowę (49,5 proc.) tej grupy stanowią dzieci obojga płci łącznie (330 tys. osób). Osoby w wieku produkcyjnym (18-64 lata) stanowią 47,4 proc. (316 tys.), z czego zdecydowana większość (296 tys.) to kobiety. Mniejszość zarejestrowanych – 3,1 proc. (20,7 tys.) stanowią seniorzy, czyli osoby w wieku poprodukcyjnym.

Wsparcie gospodarcze Ukrainy przez Zachód jest istotnym elementem utrzymywania zdolności tego państwa do walki z agresorem. Jednak równie ważne jest systematyczne osłabianie potencjału gospodarczego Federacji Rosyjskiej. Jak pokazują najnowsze wyliczenia, wojna handlowa z Rosją nie byłaby dla Zachodu szczególnie kosztowna. Jest jednak jeden warunek, a mianowicie jedność Stanów Zjednoczonych i ich europejskich sojuszników. W takim wariancie, Rosja traci 9,71 proc. PKB rocznie, a Zachód zaledwie 0,17 proc.¹⁸.

W przypadku wojny handlowej z Rosją, spośród krajów UE najbardziej poszkodowane byłyby: Litwa (spadek PKB o 2,48 proc.), a także Łotwa i Estonia (po 2 proc.). Najmniej ucierpiałyby Niemcy i Austria, z rocznymi spadkami PKB na poziomie odpowiednio 0,4 proc. każde, Polska – 0,78 proc. PKB, a USA zaledwie 0,04 proc.

Wśród scenariuszy branych pod uwagę w opisywanej analizie znalazły się zarówno jednostronne bariery pozataryfowe nałożone przez USA wraz z sojusznikami na Rosję, jak i wojna handlowa obejmująca obustronne ograniczenia. W przypadku pierwszego z wymienionych Rosja traci 7,3 proc. PKB rocznie w porównaniu do strat na poziomie zaledwie 0,13 proc. w przypadku krajów nakładających. Mniejsze szkody dla rosyjskiego PKB wyrządza ograniczenie eksportu. Jednak rosyjskie PKB również w tym scenariuszu spada o 4,71 proc. Wojna handlowa, czyli ograniczenie zarówno eksportu do, jak i importu z Rosji, obniża PKB tego kraju o 9,71 proc. (w krajach Zachodu spadek na poziomie 0,17 proc.)¹⁹.

Tak istotna nierównomierność strat wynika m.in. z dysproporcji w relacjach handlowych między Zachodem a Rosją. W 2020 r. 36,5 proc. rosyjskiego importu pochodziło z UE, a 37,9 proc. eksportu z tego kraju trafiało na rynek państw UE. Jednak z perspektywy Europy Rosja nie jest kluczowym partnerem. W 2021 r. odpowiadała ona zaledwie za 5,8 proc. całkowitego handlu towarami UE²⁰. Jeszcze wyraźniej marginalną rolę Rosji widać w przypadku eksportu usług. O ile do krajów UE Rosja eksportowała do niedawna 37,8 proc. usług, a importowała z nich 38,3 proc., to już z perspektywy UE Rosja odpowiada zaledwie za 2 proc. eksportu usług oraz 3,1 proc. ich importu²¹.

Ogromne dysproporcje między potencjalnymi stratami płynącymi z izolacji Rosji dla tego kraju oraz dla zjednoczonego Zachodu oznaczają, że jedność i konsekwencja w stanowisku państw zachodnich wobec Federacji Rosyjskiej są czynnikami istotnie wpływającymi na osłabienie gospodarcze tego kraju. Sankcje gospodarcze to, oprócz wzmacniania potencjału odstraszającego, kluczowy element wywierania wpływu na państwo-agresora²². Innymi słowy, polityczny wymiar sankcji gospodarczych będzie widoczny w dłuższej perspektywie pod warunkiem, że Zachód będzie je jednomyślnie i w sposób trwały utrzymywał.

Inflacja w 2022 r. będzie zbliżona do 10,8 proc. Wzrost cen żywności i surowców energetycznych odpowiada za około 65 proc. inflacji. Natomiast w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, szybciej niż na Zachodzie, rosną ceny usług.

Skutki rosyjskiej inwazji na Ukrainę i sankcji na rosyjską gospodarkę odczują państwa Azji Centralnej: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan. Według prognoz Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju, w 2022 r. Rosję czeka 10-proc. spadek PKB. Odbije się to na gospodarkach Azji Centralnej przede wszystkim przez spadek liczby i wartości przekazów pieniężnych od migrantów pracujących w Rosji. Najbardziej zależne od przekazów zagranicznych są Kirgistan (ok. 30 proc. PKB w 2021 r.) i Tadżykistan (ok. 28 proc. PKB w 2021 r.). Ograniczenie wymienialności rubla przez rosyjski bank centralny, sankcje nałożone na część rosyjskich banków i deprecjacja rubla przełożą się na znaczne zmniejszenie liczby i wartości przekazów i spowodują poważne problemy dla gospodarek tych państw.

Wojna w Ukrainie i wywołana sankcjami recesja w Rosji promieniować będą na państwa Azji Centralnej, pogrążone w kryzysie po pandemii COVID-19, także innymi kanałami: przez ograniczenie eksportu towarów i usług, wzrost inflacji oraz odpływ inwestycji. Rosja odpowiada za 9,3 proc. eksportu państw Azji Centralnej. Niektóre prognozy mówią wprawdzie, że Kazachstan, w wyniku sankcji nakładanych na Rosję, może zyskać, dzięki zwiększeniu zapotrzebowania na kazachskie surowce i produkty²³, jednak ogólny bilans dla regionu będzie negatywny. Poważnymi wyzwaniami będą wzrost cen żywności i energii oraz odpływ rosyjskich inwestycji, który zwiększy bezrobocie. Pogłębią one niestabilność w państwach Azji Centralnej. Chroniczne problemy gospodarcze były w ostatnim czasie podstawą masowych protestów, które doprowadziły do zmiany władzy w Kirgistanie w 2021 r. i rosyjskiej interwencji wojskowej w Kazachstanie w styczniu 2022 r.

Rosyjska inwazja na Ukrainę i osłabienie gospodarcze Rosji sprawi, że w Azji Centralnej wzrastać będzie rola Chin, zwłaszcza w sferze gospodarczej. W perspektywie najbliższych miesięcy Moskwa będzie w mniejszym stopniu zdolna do aktywniej walki o swoją pozycję ze względu na zaangażowanie w wojnę z Ukrainą oraz zarządzanie innymi konfliktami na obszarze byłego Związku Radzieckiego, jak np. trwające obecnie zaostrzenie napięć w Górskim Karabachu. Osłabienie gospodarcze Rosji i chroniczne problemy gospodarcze w regionie będą prowadzić do aktywniejszej polityki Chin. Jednocześnie przywódcy państw Azji Centralnej starają się balansować pomiędzy Rosją, Chinami i Zachodem. Mimo że w styczniu br. Rosja udzieliła wsparcia wojskowego, władze Kazachstanu – najsilniejszego w Azji Centralnej państwa – w ostatnich dniach kilkukrotnie podkreśliły uznanie integralności terytorialnej Ukrainy i zapowiedziały, że nie będą pomagać Rosji w omijaniu zachodnich sankcji. Rosyjską inwazję zdecydowanie skrytykował także szef MSZ Uzbekistanu – państwa o drugim PKB w regionie.

24 marca br. Komisja Europejska, Parlament Europejski oraz kraje członkowskie UE zaakceptowały finalną wersję aktu o rynkach cyfrowych (Digital Markets Act, DMA). Celem aktu jest zapewnienie wyższego poziomu konkurencji na europejskich rynkach cyfrowych. Jego wdrożenie uniemożliwi dużym cyfrowym korporacjom dalsze nadużywanie swojej pozycji rynkowej. Uregulowanie firm z sektora Big Tech ma zagwarantować uczciwy poziom konkurencji na rynkach, na których dotychczas to „zwycięzca brał wszystko”. Wejście w życie DMA nastąpi najprawdopodobniej w 2023 r.

DMA jest skierowane do wąskiego grona przedsiębiorstw skategoryzowanych jako tzw. „strażnicy dostępu” (ang. gatekeepers). Nowym regulacjom będą podlegać wyłącznie platformy o kapitalizacji rynkowej powyżej 75 mld EUR lub przychodach powyżej 7,5 mld EUR, mające ponad 45 mln aktywnych użytkowników miesięcznie i co najmniej 10 tys. użytkowników biznesowych z siedzibą w UE. Małe i średnie firmy są wyłączone z możliwości kwalifikowania ich jako strażników dostępu, choć UE zostawiła możliwość nakładania niektórych obowiązków na platformy, których silna pozycja konkurencyjna jest dowiedziona, ale jeszcze nieutrwalona.

Nowe regulacje wprowadzają wiele zmian sprzyjających konkurencji na rynkach cyfrowych. Przede wszystkim platformy będą musiały zacząć współpracować z mniejszymi podmiotami. Wymóg interoperacyjności pozwoli na przykład na wysyłanie wiadomości między różnymi komunikatorami. Platformy nie będą też mogły łączyć danych o użytkownikach z dwóch różnych serwisów należących do firmy. Co więcej, strażnicy dostępu nie będą mogli plasować własnych usług i produktów na swojej platformie na korzystniejszych zasadach niż produkty konkurencji. Niespełnienie tych wytycznych może wiązać się z nałożeniem grzywny w wysokości do 10 proc. łącznego światowego obrotu przedsiębiorstwa, a przy ponownym naruszeniu, będzie to już 20 proc.

Propozycja Komisji Europejskiej, choć kompleksowa, może nie przyczynić się do rozbicia cyfrowych monopoli zgodnie z planem. Interoperacyjność powinna być standardem w większej liczbie usług oferowanych przez cyfrowe platformy. Co więcej, dla niektórych komunikatorów, np. oferujących większą prywatność, nadchodzące regulacje mogą okazać się raczej zagrożeniem niż szansą. Czy tak się stanie, zależy w dużej mierze od interpretacji i implementacji nowych zasad. Te – w odróżnieniu od RODO – egzekwowane mają być przez Komisję Europejską, a nie kraje członkowskie UE.