Tygodnik Gospodarczy 17/2022, 28 kwietnia 2022

7 mld PLN (1,5 mld EUR) wyniosła szacowana wartość pomocy militarnej Polski dla Ukrainy¹. W marcu NBP zaoferował bankowi centralnemu Ukrainy swap walutowy o wartości 963 mln EUR. Po dodaniu pomocy humanitarnej łączna wartość polskiej pomocy dla Ukrainy już teraz przekroczyła 2,5 mld EUR. Powyższa kwota nie uwzględnia jednak pomocy na rzecz uchodźców, a tę rząd polski szacuje na dodatkowe 2,1 mld EUR (10 mld PLN) do końca roku². Istotnym elementem tej pomocy jest wsparcie finansowe dla polskich rodzin, które zapewniły uchodźcom mieszkanie lub schronienie. Wg szacunków rządowych opartych na danych z samorządów, z takiej pomocy skorzysta ok. 600 tys. osób³. Biorąc pod uwagę wysokość świadczenia pieniężnego przysługującego za zapewnienie zakwaterowania i wyżywienia obywatelom Ukrainy, tj. 40 PLN za każdy dzień, miesięczna wartość takiej pomocy może sięgać ok. 720 mln PLN.

Do innych wniosków może jednak prowadzić analiza wskaźnika wartości udzielanej Ukrainie bilateralnej pomocy państwowej (Ukraine Support Tracker) opublikowanego przez Institute Kiel⁴. W pierwszej wersji Trackera polska pomoc militarna dla Ukrainy została w zasadzie pominięta i podano zaledwie wartość 60 mln EUR z powodu braku źródeł. Uwzględniono jedynie wspomniany swap walutowy. Może to wynikać ze specyficznej metodologii Trackera i problemów związanych z porównaniami międzynarodowymi. Po pierwsze, Tracker uwzględnia jedynie strumienie oficjalnej pomocy o charakterze transgranicznym i całkowicie pomija pomoc na rzecz uchodźców (przytoczone 10 mld PLN w skali roku i ok. 400 mln PLN już poniesionych wydatków), standardowo zaliczaną do oficjalnej pomocy rozwojowej (ODA⁵). Po drugie, przy liczeniu pomocy militarnej autorzy polegają na ogólnodostępnych informacjach (dokumentach rządowych, materiałach prasowych, wpisach w mediach społecznościowych, oświadczeniach przedstawicieli rządu, ale także dokumentach uzyskanych w wyniku przecieków). W związku z powyższym, nie rzeczywista pomoc, a ilość znalezionych informacji determinuje raportowaną wartość pomocy militarnej przypisaną do danych państw. Po trzecie, w analogiczny sposób – i z tym samym efektem – autorzy Trackera wydają się liczyć pomoc humanitarną. Tę na dzień 22 kwietnia rząd polski szacuje na 190 mln PLN⁶. Została skierowana na Ukrainę m.in. w postaci leków, żywności, środków higieny i rozmaitych usług.

Warto pamiętać, że pomoc humanitarna udzielana jest również kanałami multilateralnymi. Pomoc na Ukrainę wysyłają także instytucje międzynarodowe (np. UNICEF), do których trafiają środki przekazywane zarówno przez rządy, jak i darczyńców prywatnych.

Przedsiębiorstwa w Polsce w ostatnich dwóch latach były mało aktywne inwestycyjnie. Jest to skutek wprowadzonych ograniczeń dla biznesu w związku z pandemią COVID-19 oraz niepewności co do warunków gospodarowania, po agresji Rosji na Ukrainę. Od lutego 2021 r. udział firm ponoszących wydatki w aktywa materialne i/lub niematerialne nie przekroczył 50 proc. – wynika z badań PIE i BGK przeprowadzonych na potrzeby tworzenia Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK)¹³. Większość przedsiębiorstw nie inwestowała z powodu braku takiej potrzeby. Natomiast brak możliwości finansowych do inwestowania deklarowało od 13 proc. do 27 proc. firm, najwięcej na początku 2021 r. i w okresach wzrostu liczby zachorowań na COVID-19 i związanego z tym lockdownu. Wybuch wojny w Ukrainie, jak dotąd, nie wpłynął istotnie na decyzje inwestycyjne firm, chociaż w marcu i kwietniu br. mniej przedsiębiorstw (ok. 40 proc.) niż w styczniu (45 proc.) deklarowało poniesienie wydatków na inwestycje.

Skłonność do inwestowania wiąże się z wielkością i branżą, w której działa firma. Najczęściej inwestują średnie i duże przedsiębiorstwa, najmniej aktywne są mikroprzedsiębiorstwa. W 2022 r., wobec niepewności co do przyszłych warunków gospodarowania, nawet w grupie firm dużych, bardziej odpornych na kryzysy, zmniejszył się udział firm deklarujących poniesienie wydatków inwestycyjnych – z 68 proc. w styczniu do 53 proc. w kwietniu br.

W 2022 r. najmniej aktywne inwestycyjnie były firmy handlowe, które też zauważalnie zmniejszyły swoje inwestycje po wybuchu wojny (z 42 proc. w lutym do 33 proc. w marcu i 36 proc. w kwietniu). W produkcji i budownictwie sytuacja od początku roku była względnie stabilna – udział firm inwestujących oscylował wokół 38-45 proc. Największe wahania odnotowano w usługach – na początku roku inwestycje realizowało 53 proc. firm, a w kwietniu już tylko 35 proc.

Inwestycje firm są bezpośrednio powiązane z ich sytuacją finansową. Im lepsza płynność finansowa, tym częściej firmy deklarują, że ponoszą wydatki inwestycyjne. Prawie połowa (46 proc.) przedsiębiorstw, które miały środki wystarczające na funkcjonowanie ponad 3 miesiące, zadeklarowały w kwietniu poniesienie wydatków na inwestycje. Brak inwestycji w tej grupie firm jest spowodowany głównie brakiem potrzeby inwestowania (46 proc.), a nie brakiem środków finansowych (7 proc.). Dla firm o płynności finansowej wystarczającej na 1-3 miesiące, brak środków finansowych hamował inwestycje w 27 proc. przypadków, a w firmach z brakiem płynności – aż w 59 proc.

W latach 2010-2020 Polska zwiększyła udział eksportu na światowym rynku baterii elektrycznych z niecałych 2 proc. do 8 proc. Do 2020 r. w całej Europie jedynie Niemcy eksportowały więcej baterii, jednak dynamika wzrostu w Polsce była wyraźnie wyższa. Wartość eksportu, według OEC, wzrosła w Polsce prawie 11-krotnie w latach 2010-2020. Obecnie 90 proc. eksportowanych przez Polskę baterii elektrycznych to akumulatory litowo-jonowe.

Europejski Bank Centralny (EBC) przygotowuje się do zacieśnienia polityki monetarnej. Po marcowym posiedzeniu bank centralny strefy euro przyśpieszył wygaszanie programu skupu aktywów. Władze banku decyzję argumentowały wybuchem wojny w Ukrainie, która ma charakter proinflacyjny. Program najprawdopodobniej zakończy się w III kwartale 2022 r., a następnie EBC podniesie stopy procentowe.

Czas zerowych stóp procentowych dobiega końca. Główna stopa procentowa EBC jest utrzymywana na zerowym poziomie nieustannie od 2016 r. Bank obniżał też stopę depozytową do poziomu -0,6 proc. Utrzymanie niskich stóp było możliwe w warunkach stabilnej inflacji w latach 2013-2020, która permanentnie znajdowała się poniżej 2-proc. celu EBC. Dodatkowo, w tym samym okresie wzrost PKB wynosił na ogół poniżej 2 proc. Obecnie jednak strefa euro mierzy się z wyraźnie podwyższoną inflacją – w marcu wyniosła ona 7,5 proc. i nigdy wcześniej nie była tak wysoka. EBC deklaruje walkę z nadmiernym wzrostem cen i zapowiada podwyżki stóp.

Zakończenie programu skupu aktywów to warunek konieczny do podwyżki stóp procentowych. Prezeska Banku Christine Lagarde sygnalizuje, że podwyżka stóp procentowych będzie mieć miejsce dopiero po zakończeniu programu skupu, jednak nie podaje konkretnej daty. Teoretycznie pierwsza podwyżka mogłaby wydarzyć się już w lipcu, ponieważ najwcześniej wtedy zakończy się program skupu. Taki ruch jest możliwy zdaniem niektórych członków Rady Prezesów EBC (m.in. M. Kazaksa), będącej odpowiednikiem Rady Polityki Pieniężnej w Polsce. Naszym zdaniem będzie to jednak trochę później – EBC podwyższy stopy procentowe jesienią.

W EBC nie ma pełnej zgody co do normalizacji polityki pieniężnej. Komunikacja EBC sugeruje, że priorytetem jest walka z inflacją. To oznacza, że na drugi plan schodzi wzrost gospodarczy strefy euro, mimo że jest niski. Nastroje konsumenckie w strefie euro znalazły się w marcu na poziomie niewidzianym od maja 2020 r. Kwiecień przyniósł ich lekką poprawę, lecz wskaźnik nadal pozostaje wyraźnie poniżej długoterminowej średniej. Niektórzy członkowie Rady Prezesów EBC, między innymi F. Panetta, wyrażają obawy o wzrost gospodarczy w strefie euro i zbyt odważne ruchy banku centralnego.

Pośród wielkich wydarzeń ostatnich lat niektórym mógł umknąć proces, który powoli, ale z coraz większą siłą będzie kształtował relacje w gospodarkach rozwiniętych państw, w tym również w naszym kraju: zwiększenie roli związków zawodowych. Choć związki zawodowe nie są niczym nowym w ekonomii, szczególnie w krajach tzw. społecznej gospodarki rynkowej (jak np. państwa skandynawskie), to w Polsce oraz w innych krajach, np. w USA, ich rola sukcesywnie spadała.

W przypadku Polski zalążki trendu wzrostu popularności związków zawodowych prawdopodobnie mają dwa filary: sukcesy związkowców w sektorze prywatnym oraz poprawa opinii społecznej o tych organizacjach. Strajki płacowe są w Polsce wcale nierzadkimi wydarzeniami, ale zazwyczaj dotyczą sektora publicznego, np. pracowników ochrony zdrowia, nauczycieli, pracowników państwowych instytucji i spółek. W ostatnich miesiącach głośno było o udanych strajkach w prywatnym biznesie (m.in. poprzedniego lata w firmie Paroc, na początku tego roku w Solarisie), które organizowane były przez działające tam związki zawodowe.

Również za granicą coraz częściej usłyszeć można o związkach zawodowych. Przykładowo, z początkiem kwietnia istotną informacją było zalegalizowanie pierwszego w USA związku zawodowego w Amazonie, którego zarząd wcześniej zwolnił lidera tego związku za organizowanie strajków w imię przestrzegania przez firmę procedur bezpieczeństwa w pandemii²⁶. W ostatnich latach związki zawodowe coraz częściej były zakładane w przedsiębiorstwach z gałęzi IT, w tym w Google i innych firmach z Doliny Krzemowej²⁷, a także w innych dużych korporacjach, jak np. Starbucks²⁸.

Według najnowszych dostępnych badań CBOS (z października 2021 r.) zaledwie 5,5 proc. Polaków ogółem, a 10,5 proc. pracowników najemnych to członkowie związków zawodowych²⁹. Odsetek ten jest niemal stały od dekady. Jednak w oczy rzuca się istotne polepszenie opinii: w tym badaniu 25 proc. osób zadeklarowało, że związki zawodowe w ich miejscu pracy są efektywne i pracownicy wiele im zawdzięczają, podczas gdy w ubiegłej dekadzie odsetek takich osób oscylował w okolicy 15 proc. Jednocześnie zmniejsza się odsetek osób, które nie widzą pozytywnych efektów działania związków w swoim zakładzie. Powoli zmienia się także opinia o skuteczności związków zawodowych (ogółem w Polsce, a nie w miejscu pracy osób badanych) – choć wciąż więcej osób sądzi, że są raczej nieskuteczne, to odsetek osób tak uważających się zmniejsza (37 proc. w porównaniu do 46 proc. w 2015 r., a w 2013 r. było to nawet 57 proc.). Różnica pomiędzy postrzeganiem efektywności związków w swoim miejscu pracy a w kraju ogółem wynika zapewne z tego, że wielu respondentów wskazywało, że w ich zakładzie pracy nie działa żaden związek. Również w badaniu CBOS z 2020 r. dotyczącym zaufania społecznego, pierwszy raz od 2008 r. więcej osób wyrażało ogółem zaufanie do związków zawodowych niż jego brak³⁰.

CBOS zadał także pytania o to, czy związki zawodowe są ogółem korzystne dla kraju. Tu także widać trend wzrostowy – 46% proc. ankietowanych deklaruje, że są korzystne, przy zaledwie 18 proc. o przeciwnym zdaniu. Tak dobrą opinią związki zawodowe nie cieszyły się przynajmniej od 1997 r. (te odsetki wynosiły wówczas odpowiednio 48 proc. i 28 proc.), a jeszcze w 2015 r. zdania respondentów były o wiele bardziej podzielone: 39 proc. uważało związki za korzystne, 36 proc. za niekorzystne³¹.

Polepszenie opinii o związkach zawodowych przy jednoczesnym niskim odsetku członkostwa w nich jest widoczne również w USA. Tak samo jak w przypadku Polski, w Ameryce także charakterystyczne jest wyraźnie większe uzwiązkowienie w sektorze publicznym niż w prywatnym³². Według badań Gallupa z 2021 r. odsetek Amerykanów mających dobrą opinię o związkach zawodowych (wynoszący 68 proc.) jest najwyższy od blisko 80 lat, a od 2009 r. urósł o 20 pkt. proc. Zarazem zaledwie 9 proc. badanych to członkowie związków zawodowych³³. Wskazuje się jednak, że w związku z pogarszającymi się przez pandemię płacami i warunkami pracy (co przyczyniło się do zjawiska Great Resignation – masowego rzucania pracy w USA) i potencjalnymi sukcesami nowo zakładanych związków, członkostwo w związkach zawodowych będzie prawdopodobnie wzrastać i powoli zmieniać fundamenty relacji między pracodawcami a pracownikami³⁴.

Wirtualny rynek w Metaverse, czyli immersyjnym internecie, ma osiągnąć wartość 8-13 bln USD już w 2030 r.³⁵. Sam rynek urządzeń do rozszerzonej rzeczywistości (VR) ma w 2030 r. osiągnąć wartość 1-2 bln USD, a liczba ich użytkowników ma w tym samym roku dojść do 1 mld osób wraz ze wzrostem ogólnej liczby internautów do 5 mld w tym samym roku.