Tygodnik Gospodarczy 21/2022, 26 maja 2022

Obecnie w Polsce dominuje model rodziny, w którym obydwoje rodziców pracuje zawodowo. W 2019 r. 71 proc. matek z co najmniej jednym dzieckiem w wieku poniżej 15 lat pracowało zawodowo. W 2021 r. ten odsetek wzrósł do 75 proc. Wśród ojców było to 95 proc. przez cały okres od 2019 r. do 2021 r.¹. Te dane obrazują dwie rzeczy. Po pierwsze, wskaźnik zatrudnienia matek jest znacząco niższy niż ojców. Po drugie, i tak rodziny z dziećmi, w których matki nie pracują zawodowo, są w mniejszości – stanowią niecałą 1/3 wszystkich rodzin z dziećmi.

Jednocześnie to kobiety w dużo w większym stopniu niż mężczyźni zajmują się domem i dziećmi. Badania CBOS² pokazują, że o ile na przestrzeni lat dokonują się pewne zmiany, o tyle jest to powolny proces. W ostatniej fali badania w 2018 r. wciąż obowiązki opiekuńczo-wychowawcze na ogół były domeną kobiet. W większości rodzin także większość obowiązków domowych spoczywało wyłącznie na kobietach (pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, gruntowne porządki, zmywanie naczyń). Kobiety także częściej niż ich mężowie lub partnerzy robiły codzienne zakupy i załatwiały sprawy urzędowe. Jedynie wyrzucanie śmieci, zlecanie usług do wykonania i wykonywanie drobnych napraw częściej było domeną mężczyzn niż ich żon lub partnerek.

Nierówny podział obowiązków domowych dotyczy także tych rodzin, w których kobiety pracują zawodowo. Według wyników badania przeprowadzonego w 2015 r.³, w związkach, w których kobiety pracowały zawodowo, to jednak one były znacznie bardziej obciążone obowiązkami opiekuńczymi i domowymi niż ich mężowie lub partnerzy.

Pracujące matki w większym stopniu niż pracujący ojcowie korzystają ze zwolnienia od pracy w celu opieki nad dzieckiem. W ostatnich kilku latach co roku liczba kobiet, które pobierały zasiłek opiekuńczy była ponad dwukrotnie większa niż liczba mężczyzn pobierających ten zasiłek. W 2020 r., ze względu na pandemię, zwolnienia od wykonywania pracy ze względu na opiekę nad dziećmi stały się bardziej powszechne – zasiłki opiekuńcze wypłacane były także w sytuacji kwarantanny dziecka lub zamknięcia placówki opiekuńczej. Jednak proporcja kobiet do mężczyzn pobierających zasiłki pozostała zbliżona zarówno w 2020 r. jak i w 2021 r. (wykres 1)⁴.

Pandemia dodatkowo nasiliła obciążenie kobiet obowiązkami domowymi i opiekuńczymi. W badaniu przeprowadzonym na przełomie lat 2020 i 2021⁵ 68 proc. pracujących kobiet przyznało, że w tamtej chwili miało więcej obowiązków domowych (takich jak sprzątanie czy gotowanie), a 56 proc. – że miało więcej ogólnych obowiązków związanych z opieką nad dziećmi. Jednocześnie u zdecydowanej większości pracujących kobiet (86 proc.) zmiany w rozkładzie dnia spowodowane wybuchem pandemii negatywnie wpłynęły na ich kondycję psychiczną.

W okresie członkostwa Polski w UE eksport produktów stolarki budowlanej⁶ zwiększył się prawie 10-krotnie do blisko 3 mld EUR w 2021 r. Według statystyk ITC, udział całej branży w światowym eksporcie tego typu wyrobów wyniósł 16,1 proc. i był o 1,54 pkt. proc. większy niż w roku poprzednim i o 2,4 pkt. proc. niż w 2019 r., czyli w okresie przed pandemią⁷. W 2021 r. Polska była światowym liderem w eksporcie okien z tworzyw sztucznych oraz drewnianych osiągając odpowiednio 36,2 proc. i 28 proc. udział w światowym eksporcie. Ponadto była wiceliderem, po Chinach, w eksporcie aluminiowych okien i drzwi z udziałem 9,2 proc. oraz trzecim, po Chinach i Brazylii, eksporterem drzwi z drewna z udziałem 8,3 proc., a także ósmym na świecie dostawcą stolarki z żeliwa lub stali z udziałem 4,1 proc.

Według danych GUS, w 2021 r. wartość eksportu stolarki z Polski wzrosła o 24 proc. r/r, zaś jej udział w polskim eksporcie wyniósł 1 proc.⁸. Najważniejszą pozycją towarową były drzwi i okna oraz ich ramy i progi drzwiowe z tworzyw sztucznych, których dostawy stanowiły aż ponad 50 proc. eksportu branży i wyniosły łącznie ok. 1,5 mld EUR, aż o 28 proc. więcej niż rok wcześniej. Istotnymi kategoriami wyrobów były także okna z drewna oraz okna i drzwi z aluminium – wartość ich eksportu wyniosła odpowiednio: 584,4 mln EUR (wzrost o 11 proc. r/r) i 414,2 mln EUR (wzrost o 27 proc.). Największy wzrost odnotowano w przypadku drzwi drewnianych – o 34 proc. do kwoty 328,7 mln EUR.

Najważniejszymi rynkami zbytu dla stolarki budowlanej z Polski są państwa UE, a także Wielka Brytania i USA. Największym unijnym nabywcą są Niemcy, które w 2021 r. zakupiły: 35 proc. okien i drzwi z tworzyw sztucznych, ponad 25 proc. drzwi i okien z drewna i aluminium. Z pozostałych państw UE ważnymi odbiorcami były także: Francja, Włochy, Belgia, Holandia, Czechy, Słowacja i Szwecja, jednak ich udziały w poszczególnych grupach towarowych były zdecydowanie mniejsze.

Początek 2022 r. przyniósł kolejne rekordowe wyniki eksportu stolarki. Według danych GUS, jego wartość w I kwartale wyniosła ok. 867 mln EUR, czyli o 34 proc. więcej niż w analogicznym okresie 2021 r. Część tego wzrostu wynika ze znaczącej zmiany cen, jednak są to i tak zaskakująco dobre wyniki. Przed przedsiębiorcami piętrzą się wyzwania: wysoka inflacja, niedobory surowców i półproduktów, problemy transportowe, spowolnienie gospodarcze oraz prawdopodobny spadek popytu na dobra trwałe. Wyzwaniem jest także utrzymanie zatrudnienia i konkurencyjności produkcji. Szansą dla branży są natomiast programy termomodernizacji, m.in. w związku z realizacją Europejskiego Zielonego Ładu, które będą wspierać koniunkturę na wyroby budowlane, w tym na nowoczesne dźwiękoszczelne i energooszczędne okna i drzwi.

Zwiększenie importu LNG i wstrzymanie wygaszania elektrowni węglowych pozwoli Europie zrezygnować z 48 proc. rosyjskich dostaw gazu. Komisja Europejska w opublikowanej 18.05.2022 r. aktualizacji planu REPowerEU przedstawiła trzy etapy odchodzenia od rosyjskich paliw kopalnych. W pierwszym, krótkookresowym etapie Komisja rekomenduje import LNG i gazu z nierosyjskich źródeł za pomocą istniejącej infrastruktury, obniżenie temperatury pomieszczeń o 1 stopień i odłożenie w czasie wygaszania elektrowni węglowych i jądrowych (po raz pierwszy pojawiające się w tym komunikacie KE). Te rozwiązania pozwolą łącznie zrezygnować ze 110 mld m³ gazu, czyli 71 proc. gazu rosyjskiego przy niskich kosztach infrastrukturalnych na poziomie 2 mld EUR⁹.

Biometan, wiatr i fotowoltaika oraz zwiększanie efektywności energetycznej budynków i przemysłu pozwolą ograniczyć konsumpcję rosyjskiego gazu o kolejne 88 mld m³ w latach 2023-2027. To razem daje redukcję o 198 mld m³, czyli o 28 proc. więcej niż wielkość importu z Rosji, co pozwala zachować margines bezpieczeństwa. Te inwestycje będą jednak znacznie droższe. KE szacuje ich wartość na 263 mld EUR. W ostatnim etapie zastosowane środki będą uzupełniane lub zastępowane przez odnawialny wodór oraz nowe moce energii odnawialnej, przewidziane w planie Fit for 55. Komisja proponuje podwyższenie wspólnego celu udziału OZE w miksie energii pierwotnej z 40 proc., zakładanych wcześniej w pakiecie Fit for 55, do 45 proc.¹⁰, żeby dodatkowo zachęcić państwa członkowskie do zielonych inwestycji.

Europejscy ekonomiści zrzeszeni w Association d’Instituts Européens de Conjoncture Economique (AIECE – organizacji zrzeszającej instytuty ekonomiczne państw UE) deklarują, że banki centralne powinny prowadzić raczej ekspansywną politykę pieniężną w drugiej połowie roku. Większość dopuszcza policy mix, w którym zarówno bank centralny, jak i rząd stymulują gospodarkę. Ocenom towarzyszą obawy, czy polityka pieniężna jest w stanie skutecznie ochronić gospodarkę przed spowolnieniem. Wśród ekonomistów rekomendujących podnoszenie stóp procentowych, aż 88 proc. zaleca jedynie niewielkie podwyżki.

Polski Instytut Ekonomiczny reprezentuje nasz kraj w tym stowarzyszeniu. W ramach prac organizacji przygotowywany jest cykliczny, półroczny raport¹⁶ prezentujący konsensus co do właściwego kierunku polityki gospodarczej w gospodarce europejskiej w perspektywie najbliższych dwóch lat.

Zdecydowana większość ekonomistów oczekuje łagodnej polityki Europejskiego Banku Centralnego (EBC). Ponad 85 proc. ankietowanych ekonomistów wskazało, że EBC do końca 2022 r. będzie prowadził politykę wspierającą wzrost. Silnego zacieśniania spodziewa się tylko 5 proc. ankietowanych. Co więcej 82 proc. respondentów deklaruje, że obecna relacja polityki fiskalnej oraz pieniężnej jest właściwa dla gospodarki. Dzieje się tak, mimo że stopy procentowe w strefie euro są ujemne, a deficyt finansów publicznych przekracza progi ostrożnościowe. Tylko 5 proc. ankietowanych uznało, że wielkość wydatków rządowych stanowi zagrożenie dla gospodarki.

Już w przyszłym roku liczba ludności na świecie przekroczy 8 mld. Będzie więc nas 8 razy więcej niż w 1800 r. i o ok. 5 mld więcej niż w 1960 r. Prognozy ONZ zakładają¹⁷, że w połowie obecnego wieku na Ziemi liczba ludzi wynosić będzie blisko 10 mld, by do końca wieku wzrosnąć jeszcze o 1 mld. Aktualny średni przyrost populacji w ciągu roku jest na poziomie ok. 1 proc., co oznacza, że liczba ludzi zwiększa się rocznie o ok. 80 mln. Stopa przyrostu jest dwa razy niższa niż w latach 60. XX wieku¹⁸, ponadto dalej zmniejsza w średnim tempie 0,1-0,2 pkt. proc./10 lat i w połowie wieku obniży się do ok. 0,5 proc. Oznaczać to więc będzie przyrost populacji na poziomie ok. 50 mln ludzi rocznie. Zmniejsza się też przeciętna liczba dzieci przypadająca na kobietę (wskaźnik dzietności): od ok. pięciorga w latach 60. XX wieku do ok. dwojga współcześnie, i na takim poziomie się ustabilizuje.

Wśród czynników na to wpływających wymienia się głównie zwiększenie dostępności i wydłużenie edukacji¹⁹ oraz zmniejszający się zasięg ubóstwa i ogólną poprawę warunków bytowych. Spadające tempo przyrostu populacji i stabilny poziom dzietności sprawią, że liczba dzieci będzie względnie stała, ale przybywać będzie ludzi w starszych grupach wiekowych. Do 2050 r. liczba osób w wieku produkcyjnym (15-64 lata) zwiększy się o około 1 mld, niemal podobny przyrost wystąpi w grupie osób w wieku poprodukcyjnym (65+). Przełoży się to na zmianę proporcji grup wiekowych. Obecnie na jedną osobę w wieku poprodukcyjnym przypada niecałe 7 osób w wieku produkcyjnym, a prognozuje się, że w 2050 r. i 2100 r. będzie to odpowiednio 4 i 2,7 osoby. Już teraz, po raz pierwszy w historii, jest więcej osób w wieku powyżej 64 lat niż dzieci do 5. roku życia.

Tempo powyższych zmian jest zróżnicowane regionalnie. Zdecydowanie wyróżnia się Afryka. Jako najuboższy kontynent cechuje się ciągle wysoką dzietnością kobiet (4,3) – blisko dwa razy większą niż średnia światowa (2,4) i prawie 2,5 razy większą niż Europa (1,7), choć i tutaj występują dość wyraźne różnice między północą a resztą kontynentu. Problemy demograficzne zaczynają już dotykać wiele państw w Azji, w tym Chiny, które dzietnością zrównały się z Japonią, będącą w kryzysie demograficznym od kilku dekad. Szacuje się, że jeszcze w tej dekadzie prym najludniejszego państwa na świecie będą wiodły Indie. Niekorzystne trendy demograficzne już od dłuższego czasu obserwowane są w wielu częściach Europy, jednak i tutaj występuje duże zróżnicowanie: od wyludniania się państw Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej po stabilniejszą sytuację demograficzną w krajach Europy Zachodniej i Skandynawii. Co ciekawe: Norwegia, Austria czy Francja rejestrują wzrost dzietności kobiet, mimo wzrostu bogactwa, które jeszcze do niedawna ją ograniczało²⁰. Warto również dodać, że duży wpływ na demografię wielu państw w dłuższym okresie może mieć bezprecedensowa fala uchodźców wojennych z Ukrainy²¹.

Pandemia COVID-19 wzmocniła znaczenie pracy za pośrednictwem platform internetowych. W wyniku nałożonych obostrzeń sanitarnych popyt na usługi oferowane przez platformy (np. dowóz jedzenia do domu) znacząco wzrósł. Szacuje się, że praca platformowa online (np. tłumaczenia przez internet) będzie rosnąć w tempie 20 proc. rocznie²³. Komisja Europejska szacuje, że w Unii Europejskiej w ten sposób pracuje około 28 mln osób. Choć raz pracowało za pośrednictwem platformy 11 proc. siły roboczej w UE, a w 2025 r. aż 43 mln Europejczyków będzie w ten sposób otrzymywać zlecenia²⁴. W Polsce trudno o dokładne dane, ale wg różnych szacunków za pośrednictwem platform regularnie pracuje od 0,5 proc. do 4 proc. siły roboczej^{25, 26}, natomiast dorywczo ok. 11 proc.²⁷.

Według danych GUS, sprzedaż detaliczna wzrosła w kwietniu r/r o 19 proc.³⁰. W majowym badaniu MIK ocena koniunktury w sektorze handlu wyniosła 108,2 pkt., co świadczy o przewadze nastrojów optymistycznych przedsiębiorstw handlowych³¹. Niepokoi jednak spadek nastrojów firm handlowych m/m (aż o 7,9 pkt.), będący rezultatem niekorzystnych zjawisk społeczno-gospodarczych (inflacja, wojna w Ukrainie, spadek siły nabywczej konsumentów) i mający odzwierciedlenie w podstawowych obszarach funkcjonowania firm handlowych (infografika 1).

W badaniu majowym więcej firm handlowych odnotowało spadek (32 proc.) niż wzrost (26 proc.) wartości sprzedaży. Zadecydowały o tym opinie firm detalicznych, wśród których dwukrotnie więcej przedsiębiorstw wskazywało na spadek sprzedaży (37 proc.) niż jej wzrost (16 proc.). Opinie firm hurtowych były nieco bardziej optymistyczne, gdyż mniej przedsiębiorstw sygnalizowało spadek sprzedaży (28 proc.) niż jej wzrost (34 proc.). Firmy hurtowe reagują na zmiany zachodzące na rynku z pewnym opóźnieniem w stosunku do firm detalicznych. Tylko co dziesiąta firma detaliczna deklarowała wzrost nowych zamówień, gdy tymczasem w przypadku firm hurtowych co czwarta.