Tygodnik Gospodarczy 23/2022, 9 czerwca 2022 r.

Rosyjska agresja na Ukrainę zdestabilizowała światowe rynki żywnościowe i sprawiła, że w górę poszybowały ceny podstawowych produktów rolnych, które eksportowała Ukraina. W marcu 2022 r. światowy indeks cen żywności wzrósł do poziomu 159,7 pkt., osiągając najwyższy pułap w historii i o 34 pkt. wyższy niż w 2021 r.¹. Najnowsze odczyty indeksu pokazują, że światowe ceny żywności pozostają rekordowo wysokie. Główny indeks FAO pomiędzy marcem i majem jedynie nieznacznie zmalał, osiągając wartość 157,4 pkt. (spadek o 2,3 pkt. podczas dwóch miesięcy). Rosyjska agresja na Ukrainę sprawiła, że znaczna część ukraińskiej produkcji rolnej tkwi w magazynach i portach nad Morzem Czarnym zablokowanych przez rosyjską armię. Szacuje się, że 22–25 mln ton zbóż i nasion oleistych czeka w magazynach na eksport².

Największy wzrost odnotował indeks cen olejów FAO, który po wybuchu rosyjskiej pełnoskalowej agresji osiągnął poziom 251,8 pkt., co oznacza, że był o 53 proc. wyższy niż średnio w 2021 r. Odzwierciedla to duże znaczenie Ukrainy i Rosji w produkcji nasion oleistych i olejów. W kwietniu i maju indeks cen olejów uległ osłabieniu, ale nadal pozostaje wyraźnie powyżej poziomu z zeszłego roku. Od wybuchu rosyjskiej inwazji znacząco wzrósł także indeks cen zbóż, który wynosi obecnie 173,4 pkt., a więc o 32 proc. więcej niż średnio w 2021 r. Indeksy FAO obrazujące ceny towarów, w których produkcji Ukraina miała mniejszy udział (mięsa, nabiału, cukru) również wzrosły, jednak jednak mniej znacząco.

Jesteśmy świadkami zmiany zachowań zakupowych Polaków. Pandemia COVID-19 przyczyniła się do wzrostu atrakcyjności e-handlu, a obecnie wojna w Ukrainie i szybko rosnąca inflacja oraz narastająca niepewność co do przyszłych zdarzeń gospodarczych wpływają na zmianę struktury wydatków Polaków na żywność. Ponad 40 proc. konsumentów deklaruje, że będzie kupować tańsze artykuły spożywcze⁴.

Aż 76 proc. konsumentów obawia się dalszych podwyżek cen żywności. W efekcie głównym kryterium wyboru produktów spożywczych dla 41 proc. Polaków jest obecnie niska cena. Tymczasem jeszcze w październiku 2021 r. po najtańsze produkty sięgał co trzeci konsument. W związku ze spadkiem nastrojów konsumenckich, nabywcy coraz rzadziej sięgają po polską i lokalną żywność. Obecnie 30 proc. Polaków kieruje się przy wyborze żywności kryterium kraju pochodzenia produktów, a co piąty konsument zwraca uwagę na ich lokalne pochodzenie. Jest to spadek o 13 pkt. proc. w porównaniu z październikiem 2021 r., kiedy „lokalność produktu” była najważniejszym czynnikiem podczas zakupów. Są to zachowania niepokojące, świadczące o udzielaniu mniejszego wsparcia rodzimemu biznesowi⁵.

Na popularności tracą także trendy ekologiczne. Obecnie maleje popularność produktów bezpiecznych dla zdrowia, ekologicznych czy organicznych, podczas gdy w ostatnich latach Polacy coraz bardziej dbali o zdrową i zbilansowaną dietę, a trendy eko wyraźnie zyskiwały na popularności. Wraz z pogorszeniem sytuacji ekonomicznej w ostatnich 5 miesiącach takie kryteria, jak eko i bio straciły na popularności aż o 12 pkt. proc.⁶.

Zmiany dotyczą również kategorii dań gotowych. W 2020 r. kategoria ta wzrosła tylko o 6 proc. r/r, gdyż zamknięci w domach ludzie byli przymuszeni do gotowania. W 2021 r. sprzedaż wzrosła o 12 proc. r/r, a w ostatnich 12 miesiącach (zakończonych w kwietniu 2022 r.) osiągnęła już 32,2 proc. w sklepach małoformatowych, które są głównym miejscem zakupu tych produktów⁷. Do czasu pandemii COVID-19 największe zainteresowanie w kategorii dań gotowych budziła półka premium, w tym luksusowe sushi, które wprowadzały nawet dyskonty. Obecnie sprzedaż dań gotowych rośnie częściowo kosztem drobnej gastronomii, gdyż klienci sięgają po tańsze dania ekonomiczne dostępne w sklepach.

Pogorszenie nastrojów konsumentów, wynikające z wysokich cen żywności, rosnących stóp procentowych, a także niepewności co do przyszłych zdarzeń gospodarczych, wywiera silną presję na dochód rozporządzalny polskich gospodarstw domowych. Sytuację tę warto wykorzystać dla podjęcia działań zmierzających do ograniczenia marnotrawstwa żywności oraz jego negatywnych skutków społecznych, środowiskowych i gospodarczych.

Rocznie marnowanych jest w naszym kraju niemal 4,8 mln ton żywności, a najwięcej, bo aż 60 proc. jedzenia trafia do śmieci prosto z naszych domów. Następne w kolejności pod tym względem są: przetwórstwo i produkcja rolnicza (po ok. 15,5 proc.) oraz sklepy odpowiadające za 6,9 proc. marnowanej żywności⁸. To oznacza, że poza regulacjami prawnymi, konieczne są edukacja i kampanie społeczne na temat racjonalnego planowania zakupów czy zasad właściwego przechowywania żywności. Z badań wynika bowiem, że najczęstszymi powodami wyrzucania produktów spożywczych i komponentów żywności w gospodarstwach domowych są: zepsucie żywności (65,2 proc.), przeoczenie daty ważności (42,0 proc.), przygotowanie zbyt dużej ilości jedzenia (26,5 proc.), zakup zbyt dużej ilości żywności (22,2 proc.) oraz nieprzemyślane zakupy (19,7 proc.)⁹.

W ramach budżetu 2014–2020 Unia Europejska zaraportowała spełnienie założonego celu i wydanie 20,1 proc. na działania związane z ochroną klimatu. Jednak według nowego raportu Europejskiego Trybunału Obrachunkowego (European Court of Auditors – ECA) liczby te są znacząco zawyżone, a sposób raportowania wydatków klimatycznych Komisji Europejskiej jest wadliwy. Aż 72 mld EUR z 216 mld EUR zostało wydanych na działania niesprzyjające celom klimatycznym, co obniża faktyczny udział środków na ochronę klimatu do 13 proc. budżetu UE na lata 2014–2020¹⁰.

Około połowy raportowanych przez UE wydatków klimatycznych związanych jest z funduszami wsparcia polityki rolnej. Nie miały one jednak przełożenia na spadek emisji UE-27 w rolnictwie w 2020 r. Emisje tego sektora wyniosły 382 mln ton CO₂ekw, co jest spadkiem zaledwie o 0,4 proc. w stosunku do 2014 r. Dla porównania, spadek emisji z zużycia energii w całej gospodarce UE-27 w tym samym okresie wyniósł ponad 14 proc., a w procesach przemysłowych i wykorzystaniu produktów¹¹ – 11,5 proc.¹².

Płace rosną coraz szybciej w strefie euro i Stanach Zjednoczonych. Tempo wzrostu w I kwartale 2022 r. było najwyższe podczas ostatnich 14 lat. Wzrost płac w strefie euro nadal jest stosunkowo skromny – wynosi 2,8 proc. rocznie. Niemniej tendencja jest rosnąca: bieżący wynik jest o ponad 1 pkt. proc. wyższy niż kwartał temu. Na koniec 2021 r. wynagrodzenia rosły zaledwie o 1,6 proc. W Stanach Zjednoczonych wzrost wynagrodzeń jest znacznie silniejszy – wyniósł kolejno 6 proc. i 4,5 proc. w I kwartale 2022 r. oraz IV kwartale 2021 r.

Amerykańskie dane wskazują, że podwyżki wynagrodzeń najczęściej związane są ze zmianami miejsc pracy. Od połowy ubiegłego roku wzrost płac wśród osób zmieniających pracę jest wyższy niż 5 proc. rocznie, a w ostatnich miesiącach przekraczał 7 proc. Głównym powodem wzrostu liczby osób szukających nowej pracy jest inflacja. Pracownicy łatwiej uzyskują podwyżki płac przez zmianę miejsca zatrudnienia niż awans wewnątrz firmy, co obrazuje wykres 4. Gospodarka amerykańska funkcjonuje w warunkach niedoboru pracowników w związku ze spadkiem aktywności zawodowej po pandemii. Jednak liczba osób chętnych do pracy powoli powraca do poziomów sprzed COVID-19, co może w niedalekiej przyszłości ograniczyć presję płacową w Stanach Zjednoczonych.

O 14 proc. r/r wzrosła w marcu praca przewozowa operujących na polskich torach przewoźników towarowych. W kwietniu praca przewozowa spadła o 4 proc. m/m, jednocześnie rosnąc o 15 proc. r/r. Przewozy towarowe w marcu i kwietniu liczone w mln tono-kilometrów były najwyższe dla tych miesięcy w ostatnich 10 latach. Jedną z przyczyn wzrostów jest wojna w Ukrainie, w wyniku której kraj ten pozbawiony jest możliwości eksportowania towarów drogą morską.

Przed 24 lutego br. głównym szlakiem eksportu ukraińskich produktów (w tym zboża) była droga morska, w szczególności port w Odessie. Obecnie funkcjonują tylko 3 niewielkie porty położone nad Dunajem, przy granicy z Rumunią. Część portów jest okupowana przez siły rosyjskie, część zniszczona, natomiast kluczowy port w Odessie został zablokowany przez siły ukraińskie w celu uniemożliwienia desantu siłom wroga. Jednak nawet w momencie podpisania porozumienia o zakończeniu lub zawieszeniu działań zbrojnych, barierą dla handlu drogą morską pozostaną miny morskie rozlokowane na Morzu Czarnym. Ukraińscy eksporterzy zmuszeni są do poszukiwania szlaków transportowych przez granice lądowe z Polską, Słowacją i Rumunią.

66 proc. ukraińskiego eksportu żywności w pierwszych dwóch miesiącach trwania wojny (marzec–kwiecień) opuściło granice kraju drogą kolejową, kolejne 24 proc. drogą morską z portów na Dunaju¹⁸, a tylko 9 proc. w pojazdach ciężarowych. Jednocześnie jednak wolumen eksportu był w marcu ok. 20-krotnie niższy niż w poprzednich miesiącach (330 tys. ton wobec 5–7 mln ton wcześniej). W kwietniu wielkość eksportu żywności wzrosła do 1,1 mln ton, w maju do 1,65 mln ton – nadal znacząco poniżej wolumenów sprzed wojny.

Rynek gier mobilnych²¹ jest więcej wart niż rynek gier na PC i Maca, konsoli oraz konsoli przenośnych razem wziętych. Na koniec 2022 r. może być wart 136 mld USD. Dla porównania, rynek gier na konsole jest wart 42 mld USD; PC/Mac – 40 mld USD i konsol przenośnych – 4 mld USD. Dynamika wzrostu tego rynku jest również bardzo duża – od 2014 r. zanotowano wzrost o ponad 350 proc. Przewidywany skumulowany roczny wskaźnik wzrostu (CAGR) w okresie 2021–2026 to 12,3 proc. Za przyszłe wzrosty odpowiadać będą głównie rynki Azji i Pacyfiku. Wynika to za faktu, że Indie są jednym z najszybciej rozwijających się rynków smartfonów na świecie. Znaczna część tej aktywnej bazy użytkowników pochodzi z obszarów wiejskich Indii, na których gry mobilne wciąż zyskują na popularności.

Rynek gier mobilnych również dywersyfikuje się demograficznie. Jeszcze w 2019 r. tylko 37 proc. kobiet grało w gry mobilne w USA, dwa lata później jest to już niemal połowa (47 proc.). W Europie wzrost popularności gier mobilnych wśród kobiet jest jeszcze mocniej zauważalny. Przykładowo, we Francji w 2019 r. 27 proc. kobiet korzystało z gier mobilnych i do 2021 r. liczba ta wzrosła o 17 pkt. proc. Zauważalna jest również tendencja do dywersyfikacji wiekowej i adresowania gier do coraz młodszych oraz coraz starszych osób. Średni udział Generacji Z w korzystaniu z gier mobilnych w niektórych europejskich krajach wzrósł o 94 proc. Jednocześnie, najszybciej rosnącą kohortą demograficzną na rynku gier jest pokolenie Baby boomers.

Według najnowszego raportu 3M State of Science, 88% Polaków deklaruje, że ufa nauce, a 83% – że ufa naukowcom²². Autorzy zauważają jednak, że w porównaniu do 2020 r. spada percepcja nauki jako ważnego elementu codziennego życia prywatnego i społecznego. Faktycznie, odsetek osób, które są sceptycznie nastawione wobec nauki osiągnął najniższy wynik w czasie pandemii (lata 2020 i 2021), ale w tym roku wrócił do wcześniejszego poziomu i wynosi 23 proc.

Autorzy wskazują także na najpopularniejsze powody społecznego sceptycyzmu antynaukowego. Polacy wymieniają najczęściej: wpływ polityki w nauce, brak zdolności do zidentyfikowania mediów godnych zaufania (oba powody wskazało ponad 50 proc. badanych), brak zgody między naukowcami, realizowanie politycznej agendy przez media przekazujące informacje naukowe czy ciągłe zmiany w korpusie faktów naukowych. Niestety, takie odpowiedzi mogą świadczyć o pewnym sukcesie ruchów antynaukowych i pseudosceptycznych. Badacze z nurtu filozofii nauki jako typowe cechy takich postaw wskazują m.in. tworzenie fałszywego wrażenia niezgody w środowisku naukowym czy przedstawianie procesu postępu naukowego jako brak faktów naukowych, jak również stałe oskarżanie naukowców o powiązania polityczne – to wszystko ma na celu wywołanie wątpliwości u ludzi niezwiązanych profesjonalnie z nauką²³.

Na brak zaufania do naukowców nakładają się szersze zjawiska: sceptycyzm wobec mediów (jako pośredników między naukowcami a społeczeństwem) oraz polityków/rządów (jako instytucji wykorzystujących do pewnego stopnia wiedzę naukową). Potwierdzają to badania barometru zaufania Edelman, w których m.in. coraz więcej osób w różnych krajach świata deklaruje, że obawia się używania fake news przez różne podmioty²⁴. Ankietowani z 28 państw w istotnej większości (ponad 60 proc.) obawiają się, że dziennikarze i liderzy polityczni oraz biznesowi ich umyślnie okłamują. W porównaniu z tymi grupami, naukowcy cieszą się o wiele większym zaufaniem. Badacze zauważają negatywną korelację między poziomem zaufania w społeczeństwie a rozwarstwieniem dochodowym.

Warto zwrócić uwagę, że niedostatek zaufania do naukowców i informacji naukowej miał negatywne konsekwencje w pandemii. W naszym TG nr 52 z 30.12.2021 r.²⁵ podsumowaliśmy relatywny brak sukcesu programu szczepień przeciw COVID-19 w Polsce i wskazywaliśmy, na podstawie różnych badań opinii, że jednym z najważniejszych powodów niskiego odsetka zaszczepienia jest niski poziom społecznego zaufania. Jak widać na podstawie raportu 3M, problem ten w Polsce pogłębia się również w obszarze zaufania do naukowców, choć ci pozostają wciąż grupą cieszącą się relatywnie największym zaufaniem. Jednak stosunkowo wysoki poziom osiągnięty w szczycie pandemii obecnie znów spadł do wcześniejszych rozmiarów, co oznacza, że jeśli Polska musiałaby zmierzyć się z kolejną falą pandemii, to może być trudno o społeczną akceptację środków przeciwdziałania jej, nawet jeśli będą one oparte na rzetelnej wiedzy naukowej.