Tygodnik Gospodarczy 28/2022, 14 lipca 2022 r.

Rosyjska gospodarka wpada w recesję. Ministerstwo Rozwoju Rosji wskazuje, że miesięczny szacunek PKB był w maju o 4,3 proc. niższy niż w poprzednim roku. Oznacza to pogłębienie recesji – miesiąc temu aktywność spadła o 2,8 proc. Na recesję wskazują także dane rosyjskiego urzędu statystycznego Rosstat – raportuje on spadek aktywności o 3,2 proc.

Rosstat przyznaje, że rosyjski przemysł załamuje się. Największy spadek dotyczy produkcji samochodów osobowych (-97 proc. r/r). Ich produkcja spadła ze 112 tys. do niecałych 4 tys. aut. Spadki o kilkadziesiąt procent dotyczą także wytwarzania sprzętu AGD, ciężarówek, kolei czy części elektronicznych.

Załamanie przemysłu motoryzacyjnego to efekt uzależnienia Rosji od zagranicznych technologii. Sankcje ograniczyły eksport maszyn i technologii, od których rosyjska gospodarka od wielu lat była uzależniona. Instytut Gospodarki Światowej w Kilonii szacuje, że import do portu w St. Petersburgu zmalał o 67 proc. Z kolei ruch we Władywostoku oraz Noworosyjsku jest o 20-30 proc. mniejszy.

Wiarygodność rosyjskich danych jest ograniczona. Na początku wojny Rosstat informował o skokowym wzroście inflacji w Rosji – ceny wzrosły o 10 proc. w ciągu kilku tygodni. W kwietniu rosyjskie dane pokazały nagłe wyhamowanie inflacji – oficjalnie ceny w Rosji przestały rosnąć. Część wyhamowania inflacji to efekt niedostępności produktów. Rosyjskie urzędy będą prawdopodobnie zaniżać dane o wzroście cen i spadku PKB.

Podczas zagranicznych wakacji intensywnie korzystamy z internetu – już w ubiegłym roku ilość pobranych danych w roamingu była wyższa niż przed pandemią. W tym roku zapewne padnie kolejny rekord. W okresie wakacyjnym w 2021 r. Europejczycy zużyli o ok. 68 proc. więcej danych w roamingu niż rok wcześniej i o 20 proc. więcej niż przed
pandemią1. Z kolei Polacy podczas wizyt za granicą w ubiegłym roku pobrali ilość danych odpowiadającą ok. 28 mln dwugodzinnych filmów2, czyli ponad. 56 tys. terabajtów 3.

Korzystanie z internetu i innych usług telekomunikacyjnych za granicą jest łatwiejsze od czerwca 2017 r., gdy w życie weszło unijne rozporządzenie w praktyce zrównujące ceny za granicą z cenami w kraju. W rezultacie jeszcze w tym samym roku wielkość zużytych za granicą danych wzrosła niemal jedenastokrotnie, a w 2018 r. jeszcze ponad czterokrotnie. Wartość za 2021 r. była o ok 21 proc. wyższa niż rekord z 2018 r. i o 43,4 proc. niż w pandemicznym 2020 r. W porównaniu z 2016 r., gdy nie obowiązywały jeszcze obecne regulacje cenowe, obecnie Polacy zużywają 57-krotnie więcej danych podczas zagranicznych wyjazdów.

Polacy są unijnymi rekordzistami w korzystaniu z SMS-ów w roamingu, co wynika m.in. z bardzo niskich kosztów takich usług w Polsce (w porównaniu z innymi krajami UE). Konsumenci w pozostałych krajach unijnych w znacznie większym stopniu korzystają z komunikatorów internetowych, ale trend ten zdaje się docierać też do Polski. W 2021 r. krótkich wiadomości tekstowych wysłano w roamingu niemal o 44 proc. mniej niż w rekordowym 2019 r. Nieco mniejszy spadek odnotowały połączenia głosowe, w których w ubiegłym roku do rekordu brakowało ok. 9 proc.4. W przypadku tych usług może się okazać, że wysokie wolumeny już nie wrócą – wielu użytkowników preferuje komunikatory, które zastępują tradycyjne usługi. Z kolei coraz powszechniejsze korzystanie z tego typu rozwiązań napędza zużycie danych w roamingu.

O ile unijne rozporządzenia obniżyły koszty korzystania z usług telekomunikacyjnych w krajach UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, o tyle wyjeżdżając do innych miejsc (np. popularnych wśród Polaków Turcji czy Egiptu), w których tego typu regulacje nie obowiązują, możemy nabić naprawdę duży rachunek. Minuta połączenia może kosztować
nawet 5 PLN, a 1 MB przesłanych danych powyżej 30 PLN (choć znacznie mniej, jeśli wykupimy odpowiedni pakiet roamingowy). Do tego dochodzą opłaty za połączenia odebrane, które na terenie Unii Europejskiej są całkowicie bezpłatne.

Z opublikowanego pod koniec czerwca przez Związek Banków Polskich (ZBP) raportu pt. Wakacje Polaków w trudnych czasach wynika, że Polacy nie rezygnują z wyjazdów wakacyjnych tego lata. Natomiast płyną sygnały, że rodacy planują dostosować swoje plany wyjazdowe do sytuacji gospodarczej. Zdecydowana większość pytanych (61 proc.)
wskazała, że zamierza spędzić wakacje w kraju. Wyjazdy zagraniczne planuje niespełna co piąty badany (18 proc.). W stosunku do zeszłego roku nie zmienił się odsetek Polaków, którzy nie wybierają się na wyjazd wypoczynkowy (38 proc.). Wzrósł odsetek wskazujących na gorszą niż przed rokiem sytuację ekonomiczną jako główną przyczynę rezygnacji z wyjazdu wakacyjnego (z 29 proc. do 32 proc.)5.

Z sondażu Ipsos dla Europ Assistance Survey wynika, że wśród czynników wpływających na entuzjazm wobec wyjazdów wakacyjnych inflacja ma istotne znaczenie. Jest najważniejsza zarówno dla Europejczyków (69 proc.), jak i Kanadyjczyków (70 proc.) oraz Australijczyków (63 proc.) i Amerykanów (62 proc.)6.

Dostosowanie planów wakacyjnych do zmieniającej się sytuacji ekonomicznej odbywa się na dwóch poziomach. Po pierwsze, rośnie popularność krótszych, nawet 3-4 dniowych wyjazdów. Po drugie, rosną deklarowane kwoty, które badani zamierzają przeznaczyć na wypoczynek. W tym roku jest to średnio 1358 PLN na osobę, co stanowi wzrost o 11,1 proc. w stosunku do roku poprzedniego 7.

Fakt, iż mimo najwyższej od ponad 20 lat inflacji oraz niepewności wynikającej z toczącej się za wschodnią granicą wojny oraz związanych z nią skoków cen paliw czy żywności Polacy nie rezygnują masowo z wypoczynku, może wynikać ze zmiany w podejściu do oszczędzania. O ile jeszcze w 2019 r. oszczędzanie na cele wypoczynkowe deklarowało
21 proc. badanych, to w 2021 r. było to już 35 proc., a wśród osób w wieku 25-39 lat nawet ponad 40 proc.8. W 2022 r. odsetek oszczędzających nieco spadł i wyniósł 32 proc.9.

Postawy Polaków są zbieżne z postawami innych Europejczyków. Jak wynika z najnowszego wydania publikacji Monitoring Sentiment for Domestic and Intra-European Travel, przygotowanej przez European Travel Commission, mimo inflacji, wojny oraz pandemii aż 73 proc. respondentów planuje przynajmniej jeden wyjazd między czerwcem a wrześniem. Wzrosło zainteresowanie destynacjami europejskimi. 31 proc. pytanych deklaruje chęć wyjazdu do kraju sąsiadującego, a 27 proc. do innego niż sąsiadujący kraju europejskiego 10. Niechęć do rezygnacji z urlopu, nawet krótszego, może cieszyć, gdyż jak wynika z badań opisywanych w ostatnim „Tygodniku Gospodarczym PIE”, wykorzystanie przynajmniej raz w roku dni wolnych od pracy może obniżyć prawdopodobieństwo zgonu aż o 20 proc.,
a ryzyko zgonu spowodowanego chorobami serca o 30 proc.11.

Niestety, Polacy są również w gronie 4 (na 15 badanych) narodów, w których odsetek zamierzających pracować w trakcie wyjazdów wakacyjnych jest najwyższy (32 proc.). Wyprzedzają nas tylko Portugalczycy (39 proc.), ex aequo są Amerykanie, nieznacznie mniejszy odsetek praktykujących workation występuje wśród Australijczyków (31 proc.)12.
Za zmiany sposobu spędzania wakacji w dużej mierze odpowiada pandemia COVID-19.

Do realizacji unijnego celu13 zapełnienia 80 proc. pojemności magazynów gazu brakuje jeszcze 15,27 mld m3 surowca. Obecnie zatłoczone jest ponad 61 proc. pojemności, czyli ponad dwukrotnie więcej niż w marcu br. (25,5 proc.), ale nadal mniej niż w analogicznych okresach lat 2015-202014. Według analiz ENTSOG, osiągnięcie bezpiecznego poziomu przed rozpoczęciem sezonu grzewczego jest możliwe. Dania, Portugalia i Polska przekroczyły zakładany cel, gromadząc razem ok. 1 mld m3 gazu ponad uzgodniony poziom15. W trudnej sytuacji mogą znaleźć się państwa, które nie posiadają własnych magazynów gazu. Część z nich (Grecja, Finlandia, Litwa, Malta) będzie mogła wykorzystać własne terminale LNG do sprowadzenia gazu z innych kierunków. Podstawą bezpieczeństwa energetycznego pozostałych państw (Estonia, Luksemburg i Słowenia) będzie efektywna współpraca z pozostałymi państwami członkowskimi i przewidujące zarządzanie konsumpcją gazu w okresie zimowym. Najwięcej zatłoczyć powinny jeszcze Niemcy, Holandia, Austria i Węgry, którym łącznie brakuje 11,5 mld m3.

Federalna Agencja ds. Sieci wzywa do ograniczenia zużycia gazu w Niemczech16. Powodem jest ogłoszenie stanu alarmowego (drugi z trzech stanów kryzysowych w tzw. Rozporządzeniu SoS17) związanego z ryzykiem niezatłoczenia magazynów, które wynikaz ograniczenia przez Rosję dostaw przez gazociąg Nord Stream oraz gazociąg jamalski.
W latach 2010-2020 Niemcy zużywały średnio 25 proc. europejskiej konsumpcji gazu18. Do Niemiec należy ok. 23 proc. magazynowych pojemności w Europie19. W przypadku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego (trzeci, najwyższy stan kryzysowy) państwa członkowskie będą zobowiązane, w ramach solidarności, wspierać Niemcy w celu utrzymania dostaw dla odbiorców chronionych. Należą do nich: gospodarstwa domowe, elektrociepłownie i jednostki świadczące podstawowe usługi społeczne (szpitale i instytucje bezpieczeństwa), których zapotrzebowanie według niemieckiego Planu Działań Zapobiegawczych w okresie zimowym może sięgać około 7,5 mld m3 miesięcznie 20.

W lipcu gaz we francuskim hubie PEG był tańszy o 15 proc. (26 EUR/MWh), a gaz w hiszpańskim PVB o 9 proc. (13 EUR/MWh) niż w holenderskim TTF. Hub TTF w Holandii był dotychczas europejskim benchmarkiem i rynkiem oferującym najniższe ceny. Obecnie razem z niemieckim hubem THE mogą stać się najdroższymi w Europie. Wieloletnia dywersyfikacja dostaw gazu stanie się elementem potencjalnej przewagi gospodarczej i politycznej w sytuacji utrzymania się trudności na środkowoeuropejskim rynku gazu.

Dla Polski sprowadzanie gazu, przede wszystkim rosyjskiego, przez terytorium Niemiec stanowiło 29 proc. importu gazu w czerwcu i 31 proc. w lipcu. W ostatnich miesiącach najważniejsze znaczenie dla bezpieczeństwa dostaw ma import LNG przez terminale w Świnoujściu i w Kłajpedzie (łącznie 70 proc. importu w czerwcu i 67 proc. importu
w lipcu). Od momentu wprowadzenia stanu alarmowego w Niemczech (23.06.2022 r.) ceny gazu na TGE wzrosły już o ponad 30 proc. Trudna sytuacja na rynku niemieckim, choć w krótkim terminie nie powinna zagrozić ciągłości dostaw, może przełożyć się na utrzymanie wysokich cen w Polsce, skłaniając przedsiębiorców do poszukiwania możliwości
zastępowania tego paliwa.

W czerwcu już ponad połowa polskich firm (54 proc.) borykała się z problemem niedostępności pracowników. Jak wynika z badań prowadzonych na potrzeby Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK21) więcej firm niż miesiąc wcześniej (+5 pkt. proc.) uznało, że niedostępność pracowników w dużym lub bardzo dużym stopniu utrudnia funkcjonowanie
ich przedsiębiorstwa. Na ten problem skarżyli się przede wszystkim przedsiębiorcy z małych firm. Tu wzrost wskazań był relatywnie wysoki (+17 pkt. proc. m/m). Podobnie wysoki wzrost wskazań m/m wystąpił w branży handlowej (+ 14 pkt. proc.). Z kolei w czerwcu branżą najbardziej dotkniętą niedoborem pracowników było budownictwo – dla ponad
60 proc. firm jest to bariera o dużym i bardzo dużym znaczeniu dla prowadzenia biznesu.

Jednocześnie stopa bezrobocia w Polsce osiągnęła rekordowe minimum. Według danych Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej22, stopa bezrobocia rejestrowanego w końcu czerwca wyniosła 4,9 proc. i była najniższa od 32 lat. Natomiast według Eurostatu (na podstawie badania Labour force survey23), stopa bezrobocia w Polsce w maju wyniosła 2,7 proc., co stanowiło drugą najniższą wartość w Unii Europejskiej.

Na niedostępność pracowników narzekają przede wszystkim branże poszukujące pracowników tymczasowych. Według badań Grupy Progres24, zapotrzebowanie na pracowników tymczasowych w pierwszej połowie 2022 r. wzrosło o 22 proc. w porównaniu do tego samego okresu w roku poprzednim. Ze względu na dużą dynamikę zmian gospodarczych
i politycznych na świecie, pracodawcy na większą skalę zatrudniają pracowników tymczasowych, ponieważ pozwala im to zachować większą elastyczność kadrową. Od stycznia do końca maja 2022 r. osoby zatrudnione jako pracownicy tymczasowi przepracowały o 27 proc. godzin więcej niż w takim samym okresie w zeszłym roku. W 2022 r. o 51 proc.
wzrosła liczba zatrudnionych tymczasowo Ukraińców. Aż 78 proc. z nich stanowiły kobiety.

Od 16 marca 2022 r. trwa wydawanie numerów PESEL obywatelom Ukrainy. Do 12 lipca 2022 r. wydano ponad 1 mln 225 tys. tych numerów. Chociaż nie jest to doskonała miara skali pobytu Ukraińców w Polsce, to pozwala w pewnym przybliżeniu określić, gdzie najliczniej mogą osiedlać się uchodźcy w Polsce. Widać wyraźną koncentrację w największych miastach na prawach powiatu i otaczających je obszarach funkcjonalnych.

Ponad 120 tys. numerów PESEL nadano uchodźcom z Ukrainy w Warszawie. To największa liczba w kraju, odpowiadająca niemal 1/10 wszystkich obsłużonych wniosków. Co więcej, jeżeli dodamy do siebie wszystkie numery PESEL wydane w Warszawie i okolicznych powiatach tworzących region warszawski stołeczny, to okaże się, że na tym obszarze wydano ponad 184 tys. numerów, a zatem ok. 15 proc. wszystkich wydanych numerów w Polsce.

Na kolejnych miejscach po Warszawie znajdują się inne stolice województw: Wrocław (45 tys.), Kraków (32 tys.), Poznań (31 tys.). W stolicach województw27 zarejestrowano ponad 358 tys. wniosków, a więc ok. 30 proc. ich ogólnej liczby. Między miastami wojewódzkimi widać jednak znaczące różnice – liczba zarejestrowanych wniosków w Warszawie
czy Wrocławiu kilkunastokrotnie przekracza liczbę numerów wydanych w Olsztynie czy Białymstoku.

Dla lepszego zobrazowania sytuacji warto również posłużyć się wskaźnikiem relatywnym, tzn. liczbą wydanych numerów PESEL na 1 tys. mieszkańców danego powiatu. Na pierwszych trzech miejscach znalazły się: powiat grójecki (ok. 86 numerów PESEL na 1 tys. mieszkańców), powiat brzeziński (78) oraz powiat nowodworski (77). Z kartodiagramu widać również, że duże miasta i ich obszary funkcjonalne (np. Warszawa i okolice, Wrocław i okolice, Szczecin i okolice, Trójmiasto) zarejestrowały bardzo znaczącą liczbę wniosków nie tylko w wartościach bezwzględnych, ale również relatywnie.

Poza obszarami funkcjonalnymi dużych miast, uwagę zwraca zagęszczenie przy granicy z Ukrainą, a także na wybrzeżu Bałtyku i zachodniej granicy. Może to wynikać z przedwojennych wzorców osadniczych i sieci kontaktów w miejscach, w których działają np. duże ośrodki produkcyjne. W przypadku obszarów nadmorskich może to wynikać z tego, że
część ośrodków wypoczynkowych przeznaczana była na miejsca schronienia dla osób uciekających przed wojną.

Warto pamiętać, że dane te nie obrazują pełnej skali osadnictwa uchodźców. Media informowały o tym, że przy dużej liczbie wniosków i kolejkach w dużych miastach, ludzie wyjeżdżali rejestrować się do mniejszych ośrodków. Z drugiej strony, część osób może przebywać w Polsce nie wyrabiając numeru PESEL (np. oczekując szybkiego powrotu do
ojczyzny). Taki stan może pojawiać się częściej w obszarach przygranicznych. Mogą być też takie osoby, które po wyrobieniu numeru PESEL powróciły do swoich domów (warto przywołać w tym przypadku dane straży granicznej o negatywnym bilansie przekroczeń granicy z Ukrainą, tj. większej liczbie wyjazdów niż przyjazdów w ostatnich tygodniach).

W chwili rezygnacji Borysa Johnsona z funkcji premiera gospodarka brytyjska wchodzi w recesję i zmaga się z rosnącą inflacją. Według oczekiwanych danych za maj, spadki PKB będą kontynuowane trzeci miesiąc z rzędu29. Istnieje poważne ryzyko, że piąta na świecie gospodarka wejdzie w fazę technicznej recesji w II połowie roku. Dzisiaj brytyjskie PKB jest tylko o 0,9 proc. wyższe niż w listopadzie 2019 r.30. Pogarszająca się kondycja gospodarki brytyjskiej jest w znacznej mierze pokłosiem brexitu, który obecnie, z uwagi na protokół północnoirlandzki, utkwił w prawnym klinczu, a także pandemii COVID-19. Według szacunków Office for Budget Responsibility, w długim okresie koszty wyjścia Wielkiej Brytanii z UE, w czym Johnson odegrał kluczową rolę, wyniosą 4 proc. PKB; pandemia dodała 2 proc. redukcji PKB31. Słabnąca sytuacja makroekonomiczna doprowadziła do bezprecedensowego wzrostu kosztów utrzymania dla Brytyjczyków. W latach 2022/2023 realne dochody do dyspozycji spadną o 2,2 proc. – jest to najwyższy spadek, odkąd Brytyjczycy zaczęli gromadzić tego typu dane 32.

Inflacja w maju sięgnęła 9,1 proc., co jest najwyższym poziomem od 40 lat. Bank Anglii od grudnia 2021 r. podniósł kilkukrotnie stopy procentowe – do 1,25 proc., poziomu nieobserwowanego od 2009 r. W zależności od ścieżki inflacji, spodziewana jest jeszcze jedna podwyżka między 0,25 pkt. proc. a 0,5 pkt. proc. Dalsze zaostrzanie polityki monetarnej ograniczy jednak recesja. Oprócz presji inflacyjnej wywołanej wojną w Ukrainie, sytuację
komplikuje słaby funt, którego wartość względem dolara spadła nie tylko po referendum ws. brexitu, lecz także o 12 proc. od początku inwazji Rosji na Ukrainę. Sytuacja na rynku pracy również pozostaje trudna. Liczba wakatów w maju wzrosła do rekordowego poziomu 1,3 mln, przy bezrobociu szacowanym na 3,8 proc.33. Jest to wynik bliski wartościom nieobserwowanym od 50 lat. Zasoby siły roboczej w trakcie pandemii skurczyły się o 1,2 proc.
za sprawą przejścia wielu osób na wcześniejsze emerytury i powrotu młodych ludzi na studia, co wraz z odpływem wielu migrantów zarobkowych w wyniku brexitu, spowodowało poważne niedobory kadrowe w większości sektorów 34.

Pandemia i brexit silnie zmniejszyły zarówno import, jak i eksport Wielkiej Brytanii. W pierwszych pięciu miesiącach 2020 r. eksport do UE spadł o 20 proc., natomiast import z UE o 25 proc. w porównaniu do 2019 r. W 2021 r., mimo odbicia w światowym handlu, z powodu opuszczenia jednolitego rynku, obroty towarowe z UE nie wzrosły. Dopiero 2022 r. przyniósł odbicie – wartość importu wzrosła o 16 proc. w porównaniu do 2019 r., w tym z UE o 10 proc. a eksportu o 3 proc. (w tym do UE o 4 proc.) i przekroczyła poziom z 2019 r. Z kolei deficyt handlowy Wielkiej Brytanii z Polską zwiększył się w tym czasie. Podczas gdy eksport z Polski utrzymał się na niezmienionym poziomie w porównaniu do 2019 r., import z Wielkiej Brytanii w 2022 r. zmniejszył się o 17 proc. Realne wyniki handlowe Wielkiej Brytanii po pandemii i przede wszystkim brexicie są jeszcze gorsze ze względu na kilkunastoprocentowy wzrost cen w handlu zagranicznym.