Kluczowe wnioski

Opublikowano: 01/03/2019

Historia i skala. VAT został po raz pierwszy przyjęty we Francji w 1954 roku. Pod koniec lat 60. XX wieku podatek VAT funkcjonował w mniej niż dziesięciu państwach świata. W Polsce VAT wprowadzono w 1993 r. Dzisiaj wszyscy członkowie Unii Europejskiej są zobowiązani do wprowadzenia VAT-u w formie podatku od wartości dodanej. Poza Unią Europejską szeroko rozpowszechnione jest opodatkowanie obrotu określane jako podatek VAT (podatek od wartości dodanej) lub jako opodatkowanie sprzedaży towarów (Goods and Services Tax, GST). Obecnie podatek VAT/GST funkcjonuje prawie we wszystkich gospodarkach świata – w ponad 168 krajach i terytoriach zależnych. Wyjątkiem jest niewielka grupa około 20 krajów i terytoriów zależnych.

Podatki a gospodarka. Najbardziej opodatkowane w Unii są gospodarki Francji (48,4 proc. PKB), Belgii (47,3 proc.) i Danii (46,5 proc.). Polska prezentuje umiarkowany poziom obciążeń podatkowych – łączna wartość podatków w relacji do PKB wynosi w naszym kraju 35,1 proc. i jest podobna do tej w Wielkiej Brytanii, Hiszpanii czy w Czechach. Przeciętne opodatkowanie gospodarki wynosi 40,5 proc. w całej UE. Wpływy podatkowe są w Polsce istotniejszą częścią ogółu przychodów finansów publicznych niż w innych krajach europejskich. Sam VAT stanowi 22 proc. przychodów SFP, co czyni Polskę jednym z liderów pod względem udziału tego rodzaju podatku w ogóle przychodów na tle całej Unii. Przeciętnie w Unii dochody z VAT stanowią 18 proc., a w Belgii czy we Francji zaledwie 14-15 proc. O wiele ważniejsze w tamtych krajach jest opodatkowanie pracy i kapitału.

Zalety VAT. VAT jest podatkiem, który obciąża finalnie konsumpcję, a nie produkcję. Zwiększa to jego poziom stabilności, a także zmniejsza wahania wpływów budżetowych w różnych fazach cyklu koniunkturalnego. W odróżnieniu od podatku od zysków, VAT jest stosunkowo mało wrażliwy na kryzysy gospodarcze. Jest liczony od wartości dodanej produktu, której istnienie w znacznym stopniu jest niezależne od aktualnego stanu gospodarki.

Wady VAT. System VAT jest skomplikowany. Mnogość stawek, brak konsekwencji w regułach opodatkowania, a także rosnące obowiązki informacyjne zmuszają podatnika do korzystania z pomocy ekspertów w dziedzinie VAT. Dodatkowe koszty i obciążenia odwracają uwagę przedsiębiorców od istoty ich działalności. Ponadto, system VAT nakazuje przedsiębiorcy zapłatę podatku należnego (do urzędu skarbowego) nawet jeżeli klient nie uregulował faktury, która stanowi podstawę naliczenia tego zobowiązania. Wpływa to negatywnie na płynność finansową przedsiębiorstw, stąd tak ważne są szybkie zwroty podatkowe po stronie fiskusa.

Luka VAT do 2015 r. Instytucje analizujące lukę VAT oraz jej rozmiary w Polsce i pozostałych krajach Unii Europejskiej sygnalizowały pogłębianie się tego zjawiska w naszym kraju. Wyliczenia wskazują, że po 2008 r. nastąpił wzrost luki podatkowej do poziomu 24,2 proc. w 2015 r. W latach 2008-2009 wpływy z VAT spadły o 2,3 mld PLN, a w latach 2012-2013 o 6,6 mld PLN co stanowiło zasadniczą przyczynę problemów w realizacji budżetu państwa po stronie dochodowej. Wzrost luki VAT można też zaobserwować analizując zmianę udziału wpływów z podatku VAT (w ujęciu memoriałowym) w PKB krajów Unii Europejskiej w latach 20082015. Średnio dla całej Unii relacja ta uległa poprawie o 0,4 pkt. proc., podczas gdy w Polsce pogorszyła się o 0,9 pkt. proc.

Luka VAT po 2015 r. Problem narastającej luki, która nie zmieniała się, mimo poprawy koniunktury gospodarczej wymusił radykalne zmiany w organach kontroli skarbowej. Atutem zreformowanej administracji podatkowej jest znaczące zwiększenie jej możliwości analitycznych, w szczególności dzięki użyciu zaawansowanych rozwiązań IT (tzw. Analizator JPK). Dysponuje ona również unikalnym systemem monitorowania przepływów finansowych (STIR), który czyni Polskę prekursorem w zakresie wykorzystywania analiz big data do identyfikacji nieprawidłowości i reagowania na nie w czasie rzeczywistym. Według szacunków Ministerstwa Finansów luka podatku VAT w 2018 r. po raz kolejny uległa zmniejszeniu z 15,3 proc. w 2017 r., do 12,2 proc. W 2016 r. wartość ta wyniosła ok. 20,7 proc., a w 2015 r. – 24,2 proc. Skumulowany jednoroczny efekt uszczelnienia podatku VAT w latach 2016-2018 roku wynosi obecnie ok. 21,7 mld PLN, a skumulowane wpływy z podatku VAT, które udało uzyskać się w ciągu 3 lat, czyli od momentu, w którym luka podatkowa zaczęła maleć, to przynajmniej 40,1 mld PLN. Wzrost wpływów z podatku VAT nie jest jedynie efektem uszczelnienia luki podatkowej, ale także dobrej koniunktury gospodarczej, zarówno krajowej, jak i światowej, faktem jest natomiast, że w krajach „starej 15” luka VAT nie rosła w takim tempie jak w Polsce i dopiero obecnie nasz kraj ma lukę niższą niż średnia europejska (według ostatnich dostępnych danych). Ponadto, biorąc pod uwagę inne przychody około 51,8 mld zł dodatkowych środków mogły przynieść działania uszczelniające w latach 2016-2018.