Tygodnik Gospodarczy 11/2022, 17 marca 2022

Polska jest samowystarczalna w kluczowych segmentach produkcji roślinnej i zwierzęcej. W produkcji zbóż, będącej podstawą produkcji roślinnej, wskaźnik samowystarczalności w roku gospodarczym 2019/2020 wyniósł 118 proc.¹. Oznacza to, że produkcja zbóż była o 18 proc. wyższa niż zużycie krajowe obliczone jako suma produkcji i importu pomniejszona o eksport i skorygowana o zmianę stanu zapasów. Polska była również samowystarczalna w produkcji wołowiny (wskaźnik w 2020 r. wyniósł 209 proc.), drobiu i jaj (powyżej 150 proc.) oraz cukru i mleka (powyżej 125 proc.). Wskaźniki nieco powyżej 100 proc. cechowały w roku gospodarczym 2019/2020 także produkcję warzyw, roślin strączkowych i ziemniaków.

Polska, z udziałem ponad 11 proc., była w 2021 r. trzecim pod względem wielkości producentem zbóż w UE. Zbiory zbóż wyniosły 34,6 mln ton². Było to, co prawda, o 0,9 mln ton mniej niż w rekordowym 2020 r., ale o ponad 4 mln ton więcej niż przeciętnie rocznie w ostatnich pięciu latach. Za 57 proc. zbiorów odpowiadały dwa zboża – pszenica (zebrano jej 12,2 mln ton) oraz kukurydza (7,5 mln ton). Duże znaczenie miało także pszenżyto (6,9 mln ton), owies i mieszanki zbożowe (4,0 mln ton), jęczmień (3,0 mln ton) oraz żyto (2,5 mln ton).

Zapasy zbóż w Polsce na koniec stycznia 2022 r. były nieznacznie niższe do tych sprzed roku. Rok gospodarczy 2021/2022 zaczął się – w porównaniu z rokiem poprzednim – zapasami mniejszymi o 0,24 mln ton³. O 0,9 mln ton mniejsza była też produkcja zbóż. Według danych GUS, w okresie lipiec 2021-styczeń 2022 (7 miesięcy roku gospodarczego 2021/2022) niższy o 0,2 mln ton był import. Jednak to wyraźny spadek wolumenu zbóż sprzedanych za granicą (o 1,1 mln ton) pozwolił utrzymać zapasy tylko na nieco niższym poziomie od tego ze stycznia 2021 r. Przyjmuje się, że pozostałe składowe bilansu zbóż (m.in. spożycie, spasanie i zużycie przemysłowe) były podobne w obydwu latach gospodarczych.

Wyższe ceny zbóż przełożą się na droższe ceny podstawowych artykułów żywnościowych, m.in. pieczywa. Podczas niespełna dwóch pierwszych tygodni konfliktu rosyjsko-ukraińskiego ceny pszenicy i kukurydzy na paryskiej giełdzie MATIF wzrosły o około 40 proc. W kolejnym tygodniu nieco zmalały, ale sytuacja na rynku zbóż była nadal napięta. Według Zintegrowanego Systemu Rolniczej Informacji Rynkowej⁴, w pierwszym tygodniu marca br. cena skupu pszenicy konsumpcyjnej w Polsce była o 54 proc. wyższa niż rok wcześniej i aż o 96 proc. wyższa niż 2 lata wcześniej. Przełożyło się to na ceny mąki, a w konsekwencji też pieczywa, które w lutym br. było o 17 proc. droższe niż w lutym 2021 r.⁵.

Ceny zbóż wpływają także na koszty produkcji zwierzęcej i ceny mięsa, gdyż blisko połowa zasobów zbóż jest wykorzystywana na spasanie. Polska nie jest samowystarczalna w produkcji pasz i importuje rocznie ponad 3 mln ton wysokobiałkowej śruty (głównie makuchów sojowych), w tym także z Ukrainy i Rosji. Ceny tych półproduktów również wzrosły. Gdyby jednak nie import, Polska nie rozwinęłaby produkcji drobiu na tyle, aby stać się jego największym producentem w UE.

Wyższe ceny żywności na rynku światowym rodzą ryzyko sprzedaży większej ilości żywności za granicę, w której zwykle ceny w eksporcie są wyższe niż na rynku krajowym. Z informacji Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi⁶ wynika, że na początku drugiej dekady marca nie był prowadzony eksport zboża drogą morską. Wręcz przeciwnie, podaż była wyraźnie mniejsza, gdyż rolnicy wstrzymywali się od sprzedaży. Wnioski te potwierdzają przedstawiciele Izby Zbożowo-Paszowej. Niemniej, ważne jest, aby odpowiednie organy prowadziły stały monitoring sytuacji na rynku zbóż, celem przeciwdziałania jego nadmiernemu eksportowi.

Dochody budżetu Federacji Rosyjskiej z ceł i podatków związanych z wydobyciem gazu ziemnego w styczniu i lutym 2022 r. były najwyższe od co najmniej 2018 r. i wynosiły ponad 5,4 mld EUR (475,6 mld RUB)⁷, tj. ponad dwukrotnie więcej niż w analogicznym okresie 2021 r. (2,5 mld EUR, 225,2 mld RUB) i o 24 proc. więcej niż w 2019 r. poprzedzającym pandemię Covid (4,4 mld EUR, 332,3 mld RUB). To o 18 proc. więcej niż szacunkowa wartość rosyjskiego sprzętu wojskowego, zniszczonego, według deklaracji strony ukraińskiej, podczas pierwszych szesnastu dni wojny (5 mld USD, ok. 4,55 mld EUR)⁸.

Przesył gazu pochodzącego z Federacji Rosyjskiej do Unii Europejskiej od początku wojny wciąż rośnie (wielkość fizycznego przesyłu gazu rosyjskiego wynosiła na dzień 14.03.2022 r. średnio 569 mln mln m³/d, czyli o 12 proc. więcej niż średni dobowy przesył w lutym i o 27 proc. więcej niż w styczniu br.)⁹. Wobec znacznego spadku kursu RUB względem EUR (ponad 33 proc. w okresie luty-marzec 2022 r.), stabilne dochody z eksportu gazu i ropy stają się głównym źródłem finansowania wojennych działań Federacji Rosyjskiej. Obok rezygnacji z dostaw rosyjskiej ropy, jak najszybsze zastąpienie 155 mld m³ rosyjskiego gazu, sprowadzanego rocznie do UE, powinno stać się priorytetem wszystkich państw członkowskich.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna (International Energy Agency – MAE) wskazała 10 rekomendacji dla państw Unii Europejskiej, które pozwoliłyby na ograniczenie importu gazu rosyjskiego ze 155 mld m³ do 52 mld m³ rocznie (o 66 proc.) już w 2022 r.¹⁰. Agencja zaleca stosunkowo niskie wykorzystanie LNG do dywersyfikacji dostaw w 2022 r. (20 mld m³) i stopniowe zwiększanie jego udziału w kolejnych latach, co pozwoliłoby uniknąć gospodarczych skutków wzrostu cen LNG na światowych rynkach. Rozwiązania dotyczące oszczędzania energii (postulowane przez MAE obniżenie temperatury grzania o 1°C), izolacji budynków, instalacji pomp ciepła czy zastępujące i ograniczające zużycie gazu w gospodarstwach domowych pozwoliłyby zrezygnować z 14 mld m³ gazu rosyjskiego już w 2022 r. MAE pozostaje stosunkowo sceptyczna wobec możliwości szybkiego zastąpienia gazu za pomocą OZE jeszcze w tym roku – jedynie 6 mld m³ miałoby zostać zastąpione nowymi mocami wiatrowymi i fotowoltaicznymi. Większy potencjał MAE dostrzega w wykorzystaniu biomasy i biogazu (9,3 mld m³). Najwyższe zastąpienie zużycia rosyjskiego gazu można, według Agencji, osiągnąć poprzez jego tymczasową substytucję przy pomocy paliw kopalnych. Wzrost generacji w elektrowniach węglowych (22 mld m³) i jądrowych (15,7 mld m³), wykorzystanie paliw płynnych w części bloków gazowych (6 mld m³) pozwoliłyby łącznie zastąpić 43,7 mld m³ gazu.

W ostatnich latach wiele niedoborów kadrowych na polskim rynku pracy uzupełniali Ukraińcy, którzy traktowali pracę w Polsce jako sposób na szybkie podreperowanie domowego budżetu i możliwość zarobienia więcej niż w swojej ojczyźnie. Pracodawcy w Polsce byli dobrze oceniani przez większość ukraińskich pracowników – 57 proc. miało dobre lub bardzo dobre nastawienie do swoich szefów, a 39 proc. – neutralne. Niemal 60 proc. pracowników z Ukrainy odczuwało zadowolenie z pracy w Polsce, niezadowolonych było 13,5 proc. Z deklaracji pracowników z Ukrainy wynika jednak, że zdecydowana większość wykonywała pracę poniżej swoich kwalifikacji. Zatrudnienie najczęściej znajdowali w budownictwie, przetwórstwie przemysłowym, administrowaniu i działalności wspierającej oraz w transporcie i gospodarce magazynowej¹².

W obliczu trwającej wojny w Ukrainie, na mocy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy¹³, polscy pracodawcy zatrudniający obywateli tego kraju zyskają ułatwienia w ich zatrudnianiu. W jakich obszarach polskiej gospodarki i w jakiej skali możliwe jest zatrudnianie obywateli Ukrainy? Z badań PIE i BGK przeprowadzonych na początku marca wynika, że 14 proc. firm planuje w najbliższych 3 miesiącach zwiększyć zatrudnienie. Zdecydowana większość firm (80 proc.) chce zostawić zatrudnienie na niezmienionym poziomie. Chęć zwiększania zatrudnienia częściej występuje w firmach dużych (26 proc.) i średnich (21 proc.) niż w małych (13 proc.) i mikro (10 proc.). Czy wobec tych deklaracji, wydanych jeszcze przed masową migracją Ukraińców do Polski, wynika, że możemy obserwować kłopoty ze znalezieniem pracy przez napływających migrantów? Zdajemy sobie też sprawę, że migranci to głównie kobiety z dziećmi, a zatem potrzebne miejsca pracy będą dotyczyły branż i zawodów, które mogą wykonywać kobiety.

Deklaracje co do zwiększenia zatrudnienia wyraźniej widzimy wśród firm budowlanych (21 proc.). Jednak biorąc pod uwagę specyfikę pracy w tej branży zapewne jest ona bardziej otwarta na mężczyzn niż na kobiety. Optymizmem może napawać chęć zatrudniania w firmach handlowych wyrażona przez 16 proc. badanych firm tej branży. W branży TSL (transport-logistyka-spedycja) mamy 15 proc. firm chcących zatrudniać, ale też 10 proc. planujących zwolnienia pracowników. Ta branża, podobnie jak budownictwo, głównie obsadzana jest przez mężczyzn i podobnie jak budownictwo mierzy się teraz z problemem odpływu Ukraińców, którzy niejednokrotnie opuścili swoje miejsca pracy w Polsce, aby wrócić do kraju i walczyć z rosyjskim agresorem.

W 2021 r. z UE pojechało do Rosji ciężarówkami 11 mln ton towaru o łącznej wartości ponad 66 mld EUR¹⁴. Największym eksportem były Niemcy z towarem o wartości 19,4 mld EUR. Polska zajęła drugie miejsce z towarem o wartości 7,2 mld EUR. Eksport z UE na Białoruś ma znacznie mniejszą wartość (łącznie 6,4 mld EUR w 2021 r.). W handlu z Białorusią w 2021 r. eksport z Polski stanowił w ujęciu wagowym 975 tys. ton, czyli nieco ponad 50 proc. całości eksportu z UE.

W ubiegłym roku granicę Polski z Rosją (obwodem kaliningradzkim) przekroczyło 83 tys. pojazdów ciężarowych, natomiast przez granicę z Białorusią przejechało 1,176 mln pojazdów¹⁵. Przejściami granicznymi o największym znaczeniu w ruchu tranzytowym są: Kukuryki (trasa E30), Bobrowniki oraz Kuźnica Białostocka. Z Rosją granicę lądową posiada łącznie pięć państw UE (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia), z Białorusią – trzy państwa (Polska, Litwa i Łotwa) i to przez te kraje przechodzi transport drogowy z Rosją.

Część pojazdów ciężarowych przejeżdżających przez przejścia graniczne Polski z Białorusią stanowi tranzyt na dłuższych odległościach. W 2021 r. do UE trafił pojazdami ciężarowymi towar z Chin o łącznej wartości 56 mld EUR. To istotnie mniej niż drogą morską (284 mld EUR) i lotniczą (110 mld EUR), jednak więcej niż drogą kolejową (20 mld EUR). Jednocześnie państwa UE wyeksportowały do Chin transportem drogowym towary o wartości 5,7 mld EUR, natomiast koleją towary o wartości 12,5 mld EUR.

Inwazja Rosji na Ukrainę we współpracy z Białorusią stanowi utrudnienie dla „Inicjatywy Pasa i Szlaku” (tzw. „Nowego Jedwabnego Szlaku”) w zakresie szlaków Transsyberyjskiego oraz Centralno-Azjatyckiego¹⁶. Od 2020 r. w Rosji obowiązuje system elektronicznego pieczętowania umożliwiający tranzyt towarów, których dostarczanie do tego kraju zostało objęte sankcjami¹⁷. Samo rozszerzanie listy zakazanych towarów nie musi więc wiązać się z komplikacjami w tranzycie przez terytorium Federacji Rosyjskiej. Ewentualne zamknięcie granic spowoduje jednak konieczność przeniesienia ruchu z Dalekiej Azji na szlak Transkaspijski (przez Kazachstan, Azerbejdżan, Gruzję i Turcję). Rozwojowi tego szlaku ma służyć powołane w ostatnich dniach Euroazjatyckie Kolejowe Joint Venture¹⁸.

W lutym liczba zawieszonych działalności gospodarczych ponownie wzrosła. Zmienia się też struktura prawna nowych podmiotów – rośnie liczba nowych spółek kapitałowych, maleje cywilnych. Bezpośrednim skutkiem będzie wzrost liczby płatników CIT kosztem PIT.

Drugi miesiąc z rzędu szybciej rośnie liczba zawieszanych działalności gospodarczych – na koniec lutego w rejestrze REGON liczba takich podmiotów sięgnęła 596 tys. To wzrost o 10 tys. względem stycznia. Taki wynik jest dwukrotnie wyższy niż notowane w latach 2020 i 2021. Może to być efekt powrotów osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą na etat. Zauważalne zmiany dotyczą firm oferujących usługi profesjonalne i techniczne, działających w budownictwie oraz handlu.

Kryzys migracyjny związany z wojną w Ukrainie ma wymierny wpływ na firmy telekomunikacyjne zarówno na miejscu, jak i w sąsiednich krajach. Ukraińskie sieci (w Ukrainie działa trzech głównych operatorów mobilnych) dbają przede wszystkim o utrzymanie zasięgu i możliwości komunikacji dla mieszkańców Ukrainy. W tym celu podjęły między innymi decyzję o zapewnieniu roamingu krajowego – wystarczy, że użytkownik jest w zasięgu jednej z trzech sieci (nawet innej niż swoja macierzysta), aby mógł nawiązać połączenie. Wszystkie zaoferowały również bezpłatne połączenia w roamingu dla Ukraińców wyjeżdżających za granicę, w tym przede wszystkim do krajów sąsiadujących.

Wsparcie dla Ukraińców jest udzielane również przez operatorów z innych krajów. W Polsce czterej najwięksi operatorzy podczas pierwszych dwóch tygodniu konfliktu przekazali ok. 400 tys. bezpłatnych kart SIM dla uchodźców. Obecnie można szacować, że liczba ta przekracza 0,5 mln. Biorąc pod uwagę, że granicę z Polską przekroczyło ponad 1,8 mln uchodźców (stan na 16 marca), w tym ok. połowę stanowią dzieci, oznacza to, że znaczna część dorosłych posiada już polskie numery komórkowe.

Jednocześnie dla wszystkich Ukraińców, którzy nabyli i zarejestrowali karty SIM w Polsce oferowane są darmowe pakiety minut, SMSów i danych, do wykorzystania w kraju i do połączeń z Ukrainą. Część operatorów ogłosiła również zniesienie opłat za roaming dla abonentów ukraińskich sieci oraz bezpłatne pakiety danych dla polskich użytkowników przebywających w roamingu na Ukrainie (co szczególnie ważne np. dla wolontariuszy działających na granicy).

Napływ uchodźców faktycznie generuje znaczący wzrost ruchu – operatorzy raportowali nawet 230-krotny wzrost transferu danych w porównaniu do okresu sprzed pandemii i kilkudziesięciokrotny w przypadku wysyłanych wiadomości SMS²⁰. Aby sprostać temu wyzwaniu polscy operatorzy wzmocnili sieć w obszarze przygranicznym, uruchamiając dodatkowe, tymczasowe stacje bazowe.

Solidarne z Ukrainą pozostają również największe europejskie i światowe telekomy. Najczęściej podejmowano decyzje o wprowadzeniu bezpłatnych (lub bardzo tanich) połączeń międzynarodowych do Ukrainy, bezpłatny roaming dla osób z ukraińskimi kartami SIM, rozdawanie kart SIM uchodźców czy bezpłatne WiFi w obozach dla uchodźców²¹. Wprowadzone ułatwienia będą zapewne tymczasowe, a w dłuższym okresie pozytywny efekt da regionalna umowa roamingowa, trwale obniżająca koszty łączności między Ukrainą a Unią Europejską. Prace nad taką umową były prowadzone jeszcze przed wybuchem wojny.

Sankcje nałożone na Rosję w ostatnich tygodniach są najdotkliwszymi w historii tego kraju. Nagły spadek wartości rubla, postępująca inflacja i pogłębiająca się izolacja rosyjskiej gospodarki od zachodnich partnerów dotyka nie tylko oligarchów, ale także, a może przede wszystkim, znacznie uboższych od nich „zwykłych” Rosjan. Wielu ekspertów spekuluje, że rosnąca frustracja społeczeństwa i niezadowolenie z pogarszających się warunków bytu mogą doprowadzić do obalenia reżimu Putina. Rewolucja wydaje się niektórym bardziej prawdopodobna niż zamach stanu. Ten optymizm studzą m.in. badania naukowców z Harvard University, którzy wskazują, że dla powodzenia protestów potrzebne jest zaangażowanie co najmniej 3,5 proc. społeczeństwa²², co w przypadku Rosji, o populacji 144,1 mln, daje wynik ponad 5 mln osób. Dotychczasowe protesty były znacznie mniej liczne i skutecznie, często brutalnie, tłumione. Zamknięcie niezależnych mediów, odcięcie społeczeństwa od popularnych mediów społecznościowych, aresztowania i drakońskie kary za rozpowszechnianie „fałszywych informacji o wojnie” ograniczają możliwości przeprowadzenia zorganizowanego buntu. Jego prawdopodobieństwo, przynajmniej w krótkim okresie, zmniejsza też potencjał społeczno-demograficzny Rosjan.

Dwie trzecie ludności Rosji pamięta czasy gospodarki planowej lub katastrofę gospodarczą lat 90. XX wieku i w dużej mierze nauczyli się radzić sobie w czasie kryzysu. Gorzej radzą sobie ze skutkami sankcji młodzi, zwłaszcza wykształceni, którzy licznie opuszczają Rosję. Według nieoficjalnych szacunków, od początku wojny wyjechało ich z Rosji ponad 200 tys., przyspieszając wieloletni trend (wg moskiewskiego portalu Takie Dela od początku prezydentury Putina z Rosji wyemigrowało 5 mln osób²³).

Chociaż Rosja dysponuje blisko jedną trzecią światowych zasobów naturalnych, poziom życia znacznej większości ludności jest bardzo niski. W międzynarodowym rankingu dobrobytu opracowanym przez brytyjski Instytut Legatum w 2021 r. zajęła 70. miejsce wśród 167 krajów (dla porównania Polska znalazła się na 36. miejscu). Według oficjalnych danych Rosstatu, w 2018 r. 21 mln Rosjan żyło poniżej minimum egzystencji. Jednak nieoficjalne źródła wskazują, że liczba ta przekracza 50 mln i zwiększyła się znacznie po kryzysie lat 2014-2016²⁴. W 2018 r. Putin zapowiadał, że w efekcie przeprowadzonych reform, do 2020 r. 60-70 proc. Rosjan będzie stanowiło klasę średnią. Tymczasem według badania przeprowadzonego przez Sberbank w latach 2014-2019 odsetek Rosjan, którzy uważali się za klasę średnią (mają oszczędności, wyjeżdżają za granicę i stołują się w restauracjach) zmniejszył się z 60 proc. do 47 proc. W tym samym czasie odsetek osób deklarujących możliwość zaspokojenia jedynie podstawowych potrzeb wzrósł z 35 proc. do 48 proc.²⁵. Według danych Rosstatu, w 2018 r. tylko 32 proc. Rosjan mogło pozwolić sobie na wydatki wykraczające poza najbardziej podstawowe potrzeby. Większość Rosjan jest więc przyzwyczajona do trudnych warunków materialnych, a widząc, że w podobnej sytuacji znajdują się ich bliscy i sąsiedzi, nie czują się szczególnie dyskryminowani.

Warto zauważyć, że wszystkie grupy dochodowe w Rosji, zwłaszcza te zaliczane do klasy średniej, są uzależnione finansowo od sektora publicznego. Świadczenia emerytalne, transfery publiczne i pensje pracowników sektora publicznego w sumie obejmują 50 proc. dochodów Rosjan. Według danych ILO, pracownicy sektora publicznego stanowią 40 proc. wszystkich zatrudnionych wobec 13 proc. w Niemczech, 15 proc. w USA i 25 proc. w Finlandii. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego, odsetek ten wynosi nawet 50 proc. Dane Banku Światowego pokazują, że zależność od sektora publicznego w Rosji wzrasta w ostatnich latach wśród zamożniejszej części społeczeństwa, zmniejsza się zaś odsetek osób czerpiących dochody z działalności biznesowej i nieruchomości. Rosjanie coraz rzadziej otwierają firmy, chętniej zaś szukają zatrudnienia w instytucjach publicznych, co wskazuje m.in. na rosnącą awersję do ryzyka.

Samoorganizację Rosjan utrudniają też wewnętrzne podziały i przeczący stereotypom indywidualizm wzmacniany rosnącą presją autorytarnego reżimu. Indywidualizm Rosjan tłumaczy się jako swoistą ucieczkę od wszechobecnego przymusu²⁶. Prozachodnie postawy są głównie domeną młodych i przedsiębiorczych mieszkańców większych ośrodków. W pozostałych silne są antyzachodnie sentymenty, utwierdzane zwłaszcza w toku niepowodzeń modernizacji, pod wpływem kontrolowanych przez państwo mediów i w odpowiedzi na kosztowne dla gospodarki sankcje, ale także wobec niewspółmierności zachodnich wartości z silnymi na rosyjskiej prowincji tradycyjnymi postawami²⁷. Kolektywnie odczuwane skutki ostatnich sankcji konsolidują w wielu Rosjanach postawy defensywne wobec Zachodu, wzmacniając ich poczucie izolacji. Wielu z nich – jak pokazuje historia poprzednich sankcji – znajduje komfort psychiczny w medialnym przekazie, według którego Putin dokonał jednego słusznego wyboru.

Na koniec warto wskazać na niekorzystny dla Rosji, utrzymujący się od kilku dekad trend demograficzny. W 2020 r. odsetek osób powyżej wieku produkcyjnego przekroczył 25 proc. Współczynnik dzietności od nagłego spadku w latach 90. utrzymuje się na niskim poziomie (obecnie 1,5), mimo niewielkiej poprawy na początku obecnego stulecia. Nawet bez drastycznych sankcji w kulejącej gospodarce brakowało nowoczesnych i przyzwoicie płatnych miejsc pracy dla młodych i wykształconych. Odcięcie Rosji od zachodnich technologii i firm dających zatrudnienie na miejscu tylko pogłębi ten problem zwiększając drenaż mózgów. O ile prawdopodobieństwo rewolucji w najbliższej przyszłości wydaje się niewielkie, o tyle badane od dawna „przekleństwo zasobów” (odwrotna korelacja między bogactwem surowców i rozwojem demokracji), wraz z odpływem młodych i przedsiębiorczych jednostek, stanie się w Rosji bardziej dotkliwe niż dotychczas – ekonomicznie i politycznie.