Tygodnik Gospodarczy 18/2022, 5 maja 2022

Wysokość raty typowego kredytu stanowi dziś ponad 45 proc. średniego wynagrodzenia na 2022 r. Biuro Informacji Kredytowej (BIK) wskazuje, że obecnie średnia kwota udzielanego kredytu wynosi 350 tys. PLN. Przy stopie WIBOR (3M) na poziomie 5,95 proc. i założeniu marży banku w wysokości 2 pkt. proc. miesięczna rata takiego kredytu wynosi około 2,7 tys. PLN. Dla porównania, prognozowana przez Ministerstwo Finansów wysokość średniego wynagrodzenia to 5,9 tys. PLN. Odsetek ten jest wyższy w przypadku większych kredytów w dużych miastach. Przy kredycie o wartości 500 tys. PLN, miesięczna rata to dzisiaj około 3,8 tys. PLN, co stanowi 65 proc. średniego wynagrodzenia.

Ucieczka przed wysokimi ratami jest trudna i wiąże się z ryzykiem. Konwersja oprocentowania kredytu na bazie stałej stopy procentowej może w przyszłości prowadzić do wyższych rat kredytów, w momencie gdy Rada Polityki Pieniężnej (RPP) zacznie obniżać stopy procentowe.

Za najwięcej emisji odpowiadały: import metali (41,3 mln ton CO₂), koksu i produktów rafinacji ropy naftowej (32 mln ton CO₂), usługi związane z transportem i magazynowaniem (21 mln ton CO₂), kupno oraz naprawa pojazdów samochodowych (12,2 mln ton CO₂) oraz produkty chemiczne i chemikalia (10,5 mln ton CO₂)³. Według planów Komisji Europejskiej, część importowanych produktów (stal i żelazo, aluminium, nawozy, cement oraz energia elektryczna) miała zostać objęta systemem opłat od importu emisji (CBAM)⁴. W tych sektorach, zidentyfikowanych jako wysokoemisyjne, największym eksporterem do UE-27 jest Rosja, która w latach 2015-2019 średnio odpowiadała za 16,7 proc. całości ich importu (pow. 10 mld USD rocznie)⁵.

Import towarów i usług z innych krajów może mieć pozytywny wpływ na środowisko. Gospodarka rosyjska jest jedną z najbardziej emisyjnych na świecie. Emisje w Rosji wynosiły w 2020 r. blisko 11 ton CO₂ per capita, podczas gdy w Chinach wartość ta wynosi 7,4 tony, w UE – 5,8 tony, a w Polsce – 7,9 tony. Ponad 85 proc. energii pierwotnej w Rosji pozyskiwane jest z paliw kopalnych (gaz – 52 proc., ropa – 22,5 proc., węgiel – 11,5 proc.)⁶. Również energochłonność gospodarki rosyjskiej pozostaje jedną z najwyższych na świecie – 2,31 kWh na jednostkę PKB, co jest wynikiem wyższym o 63 proc. od średniej światowej (1,41 kWh na jednostkę PKB) i o 10 proc. od energochłonności gospodarki chińskiej (2,1 kWh na jednostkę PKB)⁷.

¹ https://www.mondaq.com/germany/export-controls-trade-investment-sanctions/1185896/eu-authorized-new-sanctions-against-russia [dostęp: 29.04.2022].
² Nie licząc handlu między krajami UE-27.
³ Opracowanie własne na podstawie danych OECD [dostęp: 29.04.2022].
⁴ Maj, M., Wąsiński, M. (2021), Graniczny podatek węglowy dla ochrony klimatu i przemysłów energochłonnych, „Tygodnik Gospodarczy PIE”, nr 29.
⁵ https://www.energymonitor.ai/policy/carbon-markets/eus-cbam-to-impact-russia-china [dostęp: 29.04.2022].
⁶ https://ourworldindata.org/energy/country/russia [dostęp: 29.04.2022].
⁷ https://ourworldindata.org/grapher/energyintensity?tab=chart&country=RUS~POL~CHN~CZE~FRA~DEU~OWID_WRL [dostęp: 29.04.2022].

Rośnie udział firm produkcyjnych, dla których niedostępność produktów, półproduktów i materiałów jest znaczącą barierą działalności. W marcu na braki w materiałach wskazywało 33 proc. firm, a w kwietniu aż 44 proc. Rośnie też udział firm produkcyjnych wskazujących na zatory płatnicze, podczas gdy jeszcze w marcu było to 38 proc., a w kwietniu już 47 proc. przedsiębiorstw. Do tego dochodzi wciąż wysoki (82 proc.) odsetek firm produkcyjnych skarżących się na ceny energii i duży udział firm (77 proc.), dla których niepewność sytuacji gospodarczej jest doskwierającą barierą działalności. Ocenę barier funkcjonowania firm produkcyjnych można łączyć z sytuacją związaną z działaniami wojennymi. Braki w dostępności materiałów wynikają często z zerwanych łańcuchów dostaw, w szczególności gdy dostawcy znajdowali się za naszą wschodnią granicą.

Co dziesiąte przedsiębiorstwo produkcyjne planuje przyjęcie nowych pracowników w najbliższych 3 miesiącach, a 8 proc. ich zwolnienie. Na niedobory pracowników jako znaczącą barierę funkcjonowania wskazuje 38 proc. firm produkcyjnych i jest to mniej niż w poprzednim miesiącu, w którym tę barierę wskazywało 42 proc. firm. Podwyżki wynagrodzeń przewiduje tylko 8 proc. firm, zdecydowana większość (91 proc.) chce utrzymać wynagrodzenia na stabilnym poziomie. Koszty pracownicze są dużą barierą funkcjonowania dla 58 proc. badanych firm produkcyjnych. Niska gotowość do podwyżek może wynikać ze wzrostu kosztu materiałów i energii. Uniemożliwia to przedsiębiorstwom oferowanie wyższych wynagrodzeń pracownikom, jeśli nie chcą drastycznie podnosić cen za swoje usługi.

W kwietniu odnotowaliśmy więcej firm produkcyjnych z zapasem gotówki i nieco więcej firm inwestujących. Aż 62 proc. firm produkcyjnych wskazywało, że posiadają środki finansowe, które pozwolą na funkcjonowanie powyżej trzech miesięcy, w poprzednim miesiącu ten odsetek był mniejszy o 9 pkt. procentowych. Jednocześnie rośnie odsetek firm produkcyjnych inwestujących w aktywa materialne lub niematerialne. W marcowym odczycie mieliśmy 38 proc. takich firm, a w kwietniowym 43 proc. Warto jednak podkreślić, że od początku pomiarów ogólny wskaźnik MIK dotyczący inwestycji wciąż nie przekroczył poziomu neutralnego.

Wojna pogorszyła nastroje w przedsiębiorstwach produkcyjnych, które w kwietniu uzyskały, w porównaniu z innymi branżami, najniższy wskaźnik MIK. Eskalacja konfliktu podnosi ceny energii, co siłą rzeczy najbardziej odczuwa branża produkcyjna. Wojna ograniczyła także handel ze Wschodem i zakłóciła bądź przerwała łańcuchy dostaw różnych komponentów. Negatywne skutki odczuły niektórych fabryki samochodów w Polsce, zmuszone do redukowania produkcji, a nawet zamknięcia. Spada również sprzedaż w przedsiębiorstwach produkujących urządzenia elektryczne⁹. Jak podaje GUS, w kwietniu wskaźnik ogólnego klimatu koniunktury dla produkcji był ujemny i wynosił -11,5. W kwietniu roku ubiegłego również był ujemny, ale osiągał wartość -4¹⁰.

⁸ Miesięczny Indeks Koniunktury (MIK), to wskaźnik stworzony przez PIE i BGK badający koniunkturę polskich przedsiębiorstw. Badanie jest przeprowadzane na początku każdego miesiąca na reprezentatywnej próbie 500 firm, metodą CATI.
⁹ https://www.rp.pl/dane-gospodarcze/art36123321-wojna-jeszcze-nie-schlodzila-polskiej-gospodarki-ale-spowolnienie-jest-za-rogiem [dostęp: 26.04.2022].
¹⁰ Wskaźnik Ogólnego Klimatu Koniunktury przyjmuje wartości od -100 do +100, przy czym wartości poniżej zera są oceniane jako negatywne (wskazujące na gorszą koniunkturę); https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/koniunktura/koniunktura/koniunktura-w-przetworstwie-przemyslowym-budownictwie-handlu-i-uslugach-2000-2022-kwiecien-2022,4,60.html [dostęp: 28.04.2022].

Niezadowolenie z wielkości mieszkania oraz odczuwany nadmiar hałasu to dwie najczęściej wskazywane wady mieszkania w największych miastach. Im większa miejscowość, tym większy poziom niezadowolenia respondentów z tych dwóch aspektów życia. Najwyższy poziom zadowolenia z wielkości mieszkania oraz poziomu hałasu deklarują mieszkańcy stref podmiejskich, a najniższy mieszkańcy miast z ludnością przekraczającą 500 tys. mieszkańców. Częściowo te dwa negatywne aspekty życia w największych miastach rekompensuje stosunkowo najlepsze skomunikowanie, na które z kolei najczęściej narzekają mieszkańcy stref podmiejskich.

Średnia powierzchnia mieszkań oddanych do użytkowania jest istotnie niższa w stolicach województw niż w pozostałych gminach i systematycznie maleje od 2003 r. Obecnie wynosi ona 62,2 m² i jest niższa o 30 proc. niż średnia dla całej Polski (88,7 m²). W stolicach województw średnia powierzchnia nowego mieszkania zmalała w porównaniu z 2003 r. o niemal 30 m² (z 91,8 m² w 2003 r.). W żadnej innej kategorii miejscowości przeciętna powierzchnia mieszkań nie zmalała tak istotnie. Przeciętna powierzchnia mieszkań w pozostałych miastach oscyluje wokół 105-119 m² i od 2003 r. wzrosła o 6-16 proc., zaś na terenach wiejskich wokół 131-135 m² i od 2003 r. wzrosła o 4-7 proc. Na tle pozostałych państw UE polskie mieszkania należą do czołówki najbardziej przeludnionych. Według danych Eurostatu zajmujemy pod tym względem 4. pozycję wśród państw członkowskich, a w przeludnionych mieszkaniach żyje 36,9 proc. naszej populacji.

¹¹ Śleszyński, P. (2020), Migracje wewnętrzne, (w:) Potrykowska, A., Bojarska-Lis, D., Budziński, M., Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2019-2020, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa, s. 171-206.

Mapa drogowej współpracy cyfrowej (Roadmap for Digital Cooperation) zawiera 15 celów, zebranych w trzy obszary. Cele mają być zrealizowane do 2030 r.

Do spełnienia tych celów droga jest jednak daleka. W Ameryce Północnej czy Europie już obecnie około 90 proc. ludności korzysta z internetu. W Ameryce Południowej jest to niemal 80 proc., Azji 64 proc. ale w Afryce jedynie 43 proc. Osiągnięcie celu w postaci powszechnego wykorzystania internetu oznacza ponad 2,7 mld nowych użytkowników sieci, w zdecydowanej większości pochodzących z krajów rozwijających się.

Z kolei postulat podłączenia szkół do odpowiedniej jakości łączy odzwierciedla kluczowe znaczenie umiejętności cyfrowych oraz dostępu do treści online dla poprawy procesu nauczania. Przynosi to też wymierne korzyści gospodarcze – podniesienie odsetka podłączonych do internetu szkół o 10 proc. zwiększa PKB kraju nawet o 1,1 proc.¹². Zapewnienie dostępu do sieci we wszystkich placówkach edukacyjnych jest jednak niezwykle wymagające – sieci takie często nie są budowane przez operatorów telekomunikacyjnych przede wszystkim ze względu na kalkulację ekonomiczną. W 2019 r. UNICEF i ITU powołały inicjatywę Giga, mającą na celu podłączenie wszystkich szkół na świeci do internetu, jednak szacuje się że do podłączenia jest 2,8 mln jednostek edukacyjnych, a łączny koszt wyniesie 428 mld USD¹³. Do tych kosztów należy dodać utrzymanie sieci i opłaty dla operatorów – realizacja tego typu projektów w krajach rozwijających się będzie olbrzymim wyzwaniem technicznym i finansowym.

Dużym wyzwaniem będzie obniżenie cen dostępu do sieci. Obecnie koszt dostępu do internetu jest często wyższy w krajach rozwijających się niż w rozwiniętych. Region Afryki Subsaharyjskiej ma najwyższy na świecie koszt 1 GB danych w ofertach mobilnych oraz czwarty najwyższy (na 13 regionów) koszt abonamentów na łącza stacjonarne¹⁴. Według danych ITU, w 84 krajach koszt abonamentów mobilnych jest wyższy niż założony cel, a w przypadku łączy stacjonarnych jest to aż 111 krajów (56 proc. wszystkich badanych)¹⁵. Odpowiada za to w dużej mierze brak rozwiniętej infrastruktury, a dodatkowo koszty jej budowy i utrzymania wpływają negatywnie na możliwość zaoferowania niedrogich taryf.

¹² The Economist Intelligence Unit (2021), Connecting learners: Narrowing the educational divide, The Economist Group, London, https://connectinglearners.economist.com/connecting-learners/ [dostęp: 29.04.2022].
¹³ OECD (2021), Development Co-operation Report 2021, https://www.oecd-ilibrary.org/development/development-co-operation-report-2021_ce08832f-en [dostęp: 29.04.2022].
¹⁴ Dane za cable.co.uk.
¹⁵ https://www.itu.int/en/mediacentre/backgrounders/Pages/digital-inclusion-of-all.aspx [dostęp: 04.05.2022].

W Polsce 2020 r. również był rekordowy pod względem wzrostu wskaźnika oszczędności gospodarstw domowych, chociaż jego wartości w analogicznym okresie były zdecydowanie niższe niż średnia unijna. Wartość wskaźnika w 2020 r. wyniosła 6,85 proc. w porównaniu z 0,7 proc. w 2019 r.

Zagregowane dane o oszczędnościach gospodarstw domowych nie oddają bardziej złożonego obrazu sytuacji różnych grup konsumentów. Wzrost oszczędności dotyczył przede wszystkim tych, których finanse osobiste były stabilne. Z drugiej strony spektrum znaleźli się samozatrudnieni, bezrobotni i osoby pozostające na tymczasowym urlopie, których oszczędności zmniejszyły się. W krajach zachodnich wśród osób, którym udało się zaoszczędzić znajdują się m.in. emeryci¹⁶. W Polsce u ponad połowy osób powyżej 55 r.ż. oszczędności zmalały¹⁷.

Wzrost oszczędności może mieć dwojaki charakter – jest on albo wymuszony przez ograniczenia prawne lub dostępność możliwości wydawania zgromadzonych środków albo wynika z zapobiegliwości i stanowi zabezpieczenie na niepewną przyszłość. Europejski Bank Centralny przeprowadził badanie¹⁸ mające na celu ocenę wpływu obu czynników na wzrost oszczędności w pięciu największych gospodarkach strefy euro (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Holandia). Wynika z niego, że wymuszone oszczędności były wiodącą przyczyną zgromadzenia większych zasobów oszczędności i odpowiadały za 11-proc. wzrost rozporządzalnego dochodu w II kwartale 2020 r. w porównaniu z IV kwartałem 2019 r. Jednocześnie zapobiegliwość konsumentów odpowiadała tylko za 1-proc. wzrost oszczędności.

Eksperci nauk behawioralnych wskazują, że na utrzymanie wyższego poziomu oszczędności w długim okresie będą miały wpływ dwa czynniki odnoszące się do psychologii zachowań: wykształcone nawyki i impulsywność zakupów. Chociaż przyjęło się myśleć o oszczędnościach jako przemyślanej, świadomej decyzji (związanej zwłaszcza z decyzją o drogim zakupie, np. mieszkania czy samochodu), badania pokazują, że wielu zakupów „mniejszego kalibru” dokonujemy pod wpływem przyzwyczajenia lub nawyku (analogicznie do gaszenia światła przy opuszczaniu pomieszczenia)¹⁹. Nierzadko zakupów dokonujemy też pod wpływem chwili, impulsywnie, bez względu na wcześniejsze postanowienia czy nawyki.

Ponieważ oszczędności zgromadzone w czasie pandemii nie były skutkiem zwiększonej samodyscypliny, lecz restrykcji uniemożliwiających dokonanie wielu wydatków, należy się spodziewać, że oszczędności nie utrzymają się na dotychczasowym wysokim poziomie, co pokazały pierwsze miesiące po ograniczeniu restrykcji już w III kwartale 2020 r. Jednocześnie badacze wskazują, że nie wszystkie możliwości wydatkowania oszczędności da się nadrobić po dwuletnim okresie powstrzymywania się od nich (np. podróże, restauracje, dobra kultury) i być może część zaoszczędzonych w ten sposób środków znajdzie nowe przeznaczenie (także poprzez realizację odroczonego popytu) lub pozostanie na kontach oszczędnościowych. O tym drugim wariancie zadecyduje siła narracji dotycząca stanu gospodarki, w tym przede wszystkim inflacji, kształtująca oczekiwania inflacyjne²⁰.

¹⁶ Papp, P., Kasprzyk, K., Davies, H. (2022), Sticky or Not? How COVID Has Changed Consumer Behaviour in Financial Services, and What Might Happen Next, Behavioural Economics Guide 2021, https://www.behavioraleconomics.com/be-guide/the-behavioral-economics-guide-2021/ [dostęp: 02.05.2022].
¹⁷ Krajowy Rejestr Długów (2022), Portfel statystycznego Polaka 2021, https://tgmresearch.pl/portfel-statystycznego-polaka-badanie.html [dostęp: 02.05.2022].
¹⁸ European Central Bank (2020), COVID-19 and the increase in household savings: precautionary or forced?, http://www.ecb.europa.eu/pub/economic-bulletin/focus/2020/html/ecb.ebbox202006_05~d-36f12a192.en.html [dostęp: 02.05.2022].
¹⁹ Alessie, R., Teppa, F. (2009), Saving and habit formation: Evidence from Dutch panel data, „Empirical Economics”, No. 38(2), s. 385-407.
²⁰ Shiller, R. J. (2017), Narrative Economics, American Economic Review, 107(4), 967-1004; Andre, P, Haaland, I., Roth, C., Wohlfart, J. (2021), Inflation narratives, Vox EU, https://voxeu.org/article/inflation-narratives [dostęp: 02.05.2022].