Tygodnik Gospodarczy 24/2022, 15 czerwca 2022 r.

Ukrainie udało się ponad pięciokrotnie zwiększyć wolumen eksportu zbóż, nasion oleistych i olejów w maju względem marca br.¹. Podczas gdy w marcu wyeksportowano 331 tys. ton, w kwietniu już 968 tys. ton, a w maju 1,742 mln ton. To jednak nadal znacząco mniej niż przed wojną, gdy miesięczny eksport wynosił 5–7 mln ton zbóż i nasion oleistych. Ukraiński Związek Zbożowy szacuje, że w 2022 r. Ukraina wyeksportuje 10 mln ton pszenicy, a więc połowę tego, co w 2021 r.

Zwiększenie eksportu w ostatnich trzech miesiącach było możliwe dzięki zmianie szlaków eksportu ukraińskiej żywności. Przed wojną ponad 90 proc. eksportu zbóż i nasion oleistych opuszczało Ukrainę drogą morską. Po wybuchu wojny stało się to niemożliwe ze względu na prowadzone przez Rosję działania zbrojne i zaminowanie podejść do portów. W związku z tym w marcu br. towary rolne wywożono w zdecydowanej większości drogą kolejową (76 proc.), a prawie połowa całego eksportu przejeżdżała przez przejście graniczne z Polską w Hrubieszowie. W kolejnych miesiącach Ukrainie udało się znacząco zwiększyć eksport przez naddunajskie porty w Reni i Izmaile. Dzięki szybkiemu zwiększeniu wykorzystania infrastruktury portowej w maju udało się spławić prawie 800 tys. ton produktów rolnych, przede wszystkim kukurydzy i nasion słonecznika. Ziarna płyną Dunajem przez terytorium Rumunii do portu w Konstancy lub Sulinie, tym sposobem omijając część Morza Czarnego, na której prowadzone są działania zbrojne. Jednocześnie wolumen towarów eksportowanych koleją również wzrósł niemal trzykrotnie, z około 250 tys. ton w marcu do ponad 700 tys. ton w maju.

Komisja Europejska szacuje, że inwestycje w panele fotowoltaiczne wyniosą 26 mld EUR do 2027 r.². 18 maja 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła plan REPowerEU, którego celem jest przyspieszenie transformacji energetycznej w kierunku czystej energii i zmniejszenie uzależnienia od rosyjskich paliw. Elementem planu jest strategia solarna, w ramach której Komisja Europejska prognozuje potrzebę wzrostu mocy zainstalowanych technologii wykorzystujących energię słoneczną do produkcji energii elektrycznej do 320 GW do 2025 r. i do 592 GW do 2030 r. (to ponad 4-krotny wzrost w porównaniu do mocy zainstalowanej w 2020 r.).

Według badań Instytutu Fraunhofera, zastosowanie technologii agrofotowoltaicznej w Indiach w stanie Maharashtra pozwoliło na uzyskanie o 40 proc. większych plonów pomidorów i bawełny. Agrofotowoltaika, czyli instalacja paneli fotowoltaicznych nad uprawami rolnymi, poza produkcją energii elektrycznej chroni także uprawy przed niesprzyjającymi warunkami atmosferycznymi, takimi jak grad i ulewne deszcze. Stanowi też zabezpieczenie przed nadmiernym wysuszeniem gleby, dzięki ochronie przed słońcem, zmianie cyrkulacji i zwiększeniu wilgotności powietrza³. Efektywność i korzyści z instalacji zależą od wielu czynników, takich jak rodzaj paneli, poziom nachylenia do gruntu czy rodzaj upraw. Dla obszarów o wysokich temperaturach szacuje się, że instalacje agrofotowoltaiczne pozwalają na podwojenie produkcji i zmniejszenie zużycia wody⁴. Dodatkowo, wskaźnik LCOE (jednostkowy koszt wytwarzania energii elektrycznej) dla tego typu instalacji jest niższy niż małych dachowych systemów fotowoltaicznych⁵.

Aż 2/3 światowej agrofotowoltaiki (1,9 GW) przypada na Chiny. W 2020 r. na świecie funkcjonowały instalacje agrofotowoltaiczne o łącznej mocy 2,8 GW. Znajduje się tam największa na świecie farma agrofotowoltaiczna o mocy 700 MW usytuowana na pustyni Gobi, do produkcji jagód goji. W Japonii w 2020 r. istniało 1800 farm agrofotowoltaicznych, a w Korei Płd. planowana jest budowa 100 tys. instalacji tego typu. W UE państwem promującym wykorzystanie tej technologii jest Francja, która planuje instalację 15 MW mocy. Niemcy planują wprowadzenie tego typu projektów i według szacunków Instytutu Fraunhofera potencjał instalacyjny wynosi 1700 GWp⁶, czyli ok. 11 razy więcej niż moc zainstalowana w UE w 2021 r. w fotowoltaice⁷.

Nawet 56 proc. Amerykanów spóźniało się z płatnościami w ramach programów typu buy now pay later (BNPL) w 2021 r.¹¹. Rozwój rozwiązań umożliwiających odroczenie płatności za zakupiony towar jest jednym z najważniejszych trendów w obszarze płatności elektronicznych w ostatnim czasie. W USA korzystanie z tego typu usług deklaruje ponad 40 proc. konsumentów¹², w Polsce wciąż jedynie kilkanaście procent, ale wartość tego rynku rośnie nawet o 400 proc. rocznie. Tego typu rozwiązania, początkowo dostępne w sklepach internetowych, wchodzą też do sieci stacjonarnych.

Odroczone płatności mają na celu zwiększenie wartości zakupów oraz zmniejszenie zjawiska porzucania koszyków – rezygnacji z zakupu już wybranych przedmiotów. Dane branżowe wskazują na wzrost tzw. konwersji – odsetka dokończonych zakupów – o niemal 1/3 oraz zwiększenie wartości zamówienia nawet o połowę¹³. Z kolei konsumenci wskazują na większą wygodę i elastyczność przy robieniu zakupów, a także na niższe oprocentowanie niż w przypadku tradycyjnej karty kredytowej. Jednocześnie respondenci deklarują wydawanie większych kwot niż pierwotnie planowane, co może prowadzić do nadwyrężenia domowego budżetu. Trzeba pamiętać, że korzystanie z BNPL jest w istocie zaciąganiem kredytu, choć oferowanym w nowoczesnym, cyfrowym opakowaniu.

Wraz z pogorszeniem sytuacji gospodarczej, rośnie ryzyko problemów ze spłatą kredytów zaciągniętych przy pomocy rozwiązań BNPL, a w Stanach Zjednoczonych zaczynają pojawiać się głosy o konieczności regulacji tego typu usług. Objawem problemów są z jednej strony rosnące odsetki rat niespłacanych w terminie, a z drugiej spadające wyceny firm fintechowych oferujących BNPL i zapowiedzi rewizji strategii rozwoju.

Rozwój nowoczesnych środków płatniczych i rozwiązań typu BNPL z jednej strony może być przedstawiany jako zwiększenie wygody i korzyści konsumenta, uzupełnienie i tak szerokiej gamy środków płatniczych dostępnych w Polsce. Z drugiej strony jednak niesie znaczne ryzyka, szczególnie istotne w czasie niepewności gospodarczej i możliwego pogorszenia sytuacji ekonomicznej wielu konsumentów. Oderwanie od tradycyjnych instytucji bankowych może też wiązać się z mniejszą kontrolą nad sytuacją finansową osób otrzymujących tego typu kredyt.

W najnowszym, czerwcowym odczycie Miesięcznego Indeksu Koniunktury PIE odnotowano spadek płynności finansowej polskich firm.¹⁴ Chociaż płynność finansowa była komponentem z najwyższą wartością indeksu (116,8 pkt.), to jednak w stosunku do majowego MIK widać wyraźny spadek (o 9 pkt., a względem kwietniowego MIK – aż o 17,4 pkt.). Środki wystarczające na zapewnienie funkcjonowania powyżej 3 miesięcy deklaruje nieco ponad połowa (53 proc.) badanych przedsiębiorców. W stosunku do kwietnia, gdy udział firm deklarujących taki stan rzeczy był najwyższy, jest to spadek aż o 9 pkt. proc. Jednocześnie na stabilnym, kilkuprocentowym poziomie pozostaje odsetek firm, które narzekają, że ich płynność finansowa jest niedostateczna, aby funkcjonować nawet przez miesiąc.

Samoocena płynności firm wzrasta wraz z ich wielkością. Najlepiej swoją sytuację finansową oceniają duże firmy. Od początku roku ponad 70 proc. z nich uznawało, że ma środki wystarczające na funkcjonowanie dłużej niż 3 miesiące. Najlepsza sytuacja była w kwietniu – wówczas takie deklaracje złożyło aż 82 proc. dużych firm. Zdecydowanie najgorzej radziły sobie mikrofirmy – obecnie jedynie 43 proc. ich przedstawicieli wskazuje na posiadanie środków zapewniających funkcjonowanie biznesu dłużej niż 3 miesiące. We wszystkich wielkościach firm widać pogorszenie płynności od kwietnia do czerwca 2022 r. W mikro-, małych i dużych przedsiębiorstwach udział tych z najwyższą płynnością spadł o 9–11 pkt. proc., natomiast w średnich – o 5 pkt. proc.

Relatywnie najlepsza płynność finansowa charakteryzuje firmy handlowe. Od początku 2022 r. ponad 60 proc. z nich deklarowało posiadanie środków wystarczających na funkcjonowanie powyżej 3 miesięcy. Najlepszą sytuację firmy te odnotowały w maju (68 proc. wskazań), natomiast w czerwcu już tylko 60 proc. ich przedstawicieli złożyło deklaracje posiadania środków wystarczających na funkcjonowanie firmy powyżej 3 miesięcy. Różnice między pozostałymi branżami są stosunkowo niewielkie – wyróżnia się gorsza sytuacja branży TSL na początku roku i lepsza usług w maju. Od kwietnia 2022 r. we wszystkich branżach coraz mniej firm deklarowało posiadanie środków na działanie dłużej niż przez 3 miesiące – najbardziej było to widoczne w produkcji (spadek o 13 pkt. proc.), a najmniej w budownictwie (spadek o 5 pkt. proc.).

Płynność finansowa firm jest związana z dostępem do finansowania zewnętrznego. Już w majowym odczycie MIK 36 proc. firm uznało rosnące koszty kredytów i innego finansowania zewnętrznego za ważną lub bardzo ważną barierę działalności, a w czerwcu ten odsetek wzrósł do 41 proc. Na tę barierę najczęściej wskazywali przedstawiciele branży TSL (nieco ponad połowa) oraz przedstawiciele produkcji (43 proc.). Jednocześnie 31 proc. firm oceniło, że dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania w ostatnich trzech miesiącach stał się trudniejszy (w maju takie deklaracje złożyło 26 proc. firm). Szybki Monitoring NBP wśród przedsiębiorstw z kwietnia 2022 r.¹⁵ pokazał ogólny spadek optymizmu wśród przedsiębiorców w I kwartale br., co jest zapewne efektem kumulacji szoków (najpierw pandemia, teraz wojna) i narastającej niepewności co do przyszłości. Otoczenie dla biznesu staje się coraz bardziej nieprzyjazne. Inflacja utrudnia kalkulowanie rentowności firmy. Firmom coraz trudniej trafnie wycenić oferty i realizować kontrakty bez strat. Firmy, które mają problemy z regulowaniem bieżących zobowiązań przestają być konkurencyjne i tracą elastyczność w podejmowaniu decyzji biznesowych.

Od początku konfliktu na Ukrainie polski złoty zanotował wyraźne osłabienie. Słabszy kurs walutowy teoretycznie wspiera aktywność gospodarczą. Efekty te były jednak prawdopodobnie znikome w obliczu załamania się handlu i wzrostu niepewności.

Do przeprowadzenia analizy wpływu kursu walutowego na polską gospodarkę wykorzystaliśmy dwa scenariusze wygenerowane przez model makroekonomiczny PIE.¹⁶ Elementem, który różnił obie projekcje jest brak osłabienia kursu walutowego EUR/PLN, którego Polska doświadczyła po rosyjskiej agresji na Ukrainę. Bieżący scenariusz opisuje faktyczne wartości – kurs EUR/PLN jest zbliżony do 4,60, podczas gdy scenariusz alternatywny zakłada kurs oscylujący poniżej 4,50. Indywidualne zestawienie zmian poszczególnych parametrów ekonomicznych w obydwu scenariuszach pozwala wydzielić bezpośredni wpływ osłabienia waluty. Limitem takiego podejścia jest jednak możliwość przedstawiania jedynie prostych relacji.

Zgodnie z ustaleniami autorów opublikowanego kilka dni temu artykułu pt. Gender pay gap across cultures, zakorzenione w społeczeństwach wzory kulturowe dotyczące ról płciowych w dużym stopniu wyjaśniają obserwowaną różnicę w wynagradzaniu kadry kierowniczej. Okazuje się, że uwzględnienie w modelu czynników kulturowych zwiększa jego moc wyjaśniającą z 44 proc. do aż 95 proc.¹⁷.

Autorzy przebadali 31 krajów z całego świata pod kątem związku między występującymi wartościami, normami i przekonaniami kulturowymi a różnicami w wynagrodzeniach kadry kierowniczej. O tym, że występuje związek między obrazem świata zakorzenionym w danym społeczeństwie a podejmowanymi przez menadżerów decyzjami świadczyły już poprzednie badania¹⁸. Tym razem zaobserwowano wpływ otoczenia kulturowego na sposób wynagradzania menadżerów najwyższego szczebla.

Zmienna w postaci czynników kulturowych została podzielona na 3 kategorie: pierwsza objęła pozytywne lub negatywne podejście do edukacji kobiet oraz ich obecności na rynku pracy; druga – charakter przekonań religijnych (na ile są dogmatyczne), a także poziom akceptacji przemocy, nietolerancji i korupcji; w trzeciej znalazły się: postrzeganie związku ciężkiej pracy z sukcesem, poziom indywidualizmu oraz poziom zaufania społecznego.

Okazało się nie tylko, że wszystkie z wymienionych czynników odgrywają rolę w wyjaśnianiu różnic w wynagrodzeniach kadry kierowniczej, ale również że po ich dodaniu do modelu uwzględniającego elementy tradycyjnie utożsamiane z wyjaśnianiem tych różnic, takich jak charakterystyka firmy czy pozycja i doświadczenie jej szefa, moc eksplanacyjna modelu wzrosła z 44 proc. do 95 proc.

Ciekawym wnioskiem płynącym z badań jest to, że różnice kulturowe wpływają na poziom wynagrodzeń badanej grupy, ale nie zawsze w kierunku zgodnym z powszechnym trendem, bowiem w niektórych krajach to kobiety-prezeski otrzymywały więcej. Działo się tak w Danii, Holandii, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Irlandii.

Jednak w większości krajów to mężczyźni-prezesi są lepiej wynagradzani (średnio dla 31 badanych w raporcie państw 1,81 mln USD wobec 1,41 mln USD u kobiet). Co więcej, jak prognozowano w raporcie pt. Global Gender Gap Report 2021, pandemia COVID-19 wydłużyła spodziewany okres likwidacji różnic w statusie społecznym kobiet i mężczyzn w skali globalnej z 99,5 lat do 135,6 lat, a zatem o dodatkowe pokolenie. W wymiarze ekonomicznym proces ten ma zająć aż 267,6 lat¹⁹.

Istnienie wielu barier podtrzymujących różnice w zarobkach kobiet i mężczyzn potwierdzają także inne badania. Zgodnie z wnioskami z raportu pt. 2022 State of the Gender Pay Gap Report, kobiety zarabiają średnio mniej na każdym etapie kariery zawodowej, ale im wyżej w hierarchii się wspinają, tym te różnice się pogłębiają²⁰.

Główny Urząd Statystyczny publikuje kolejne zestawienia danych z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2021. Ciekawych informacji dostarcza zestawienie danych o zmianie liczby mieszkańców miast i wsi w polskich województwach. W całej Polsce liczba mieszkańców miast spadła o 3 proc., natomiast liczba ludności na wsi zwiększyła się o 1 proc. W większości polskich regionów liczba mieszkańców miast zmniejszyła się między spisami w latach 2011 a 2021. Najwyższy spadek (-8 proc.) zanotowało województwo łódzkie. Z kolei mazowieckie jest jedynym regionem, w którym liczba mieszkańców miast wzrosła (o 5 proc.).

Inaczej wygląda sytuacja na wsi. W niemal połowie regionów liczba ludności mieszkającej na wsi zwiększyła się. Najwyższy wzrost odnotowano na Pomorzu (12 proc.), natomiast najwyższy spadek na Opolszczyźnie (-8 proc.).

Analizując te dane można założyć (czekając na publikację danych szczegółowych dla poszczególnych gmin), że spis potwierdza obserwowane od wielu lat zjawisko zwiększania się liczby mieszkańców wsi. Nie wynika ono jednak z pozytywnych trendów dotyczących przyrostu naturalnego, ale z tendencji osadniczych ludności. Przede wszystkim zaś ze zjawiska suburbanizacji, czyli osiedlania się mieszkańców dużych miast na obszarach funkcjonalnych większych ośrodków.

Aby zrozumieć te dane na poziomie zagregowanym przeprowadziliśmy analizę shift-share, która pozwala wyodrębnić w zaobserwowanej zmianie trzy składniki. Pierwszy składnik wynika ze zmiany krajowej. W opisywanym przypadku jest to wpływ ogólnej zmiany liczby ludności w Polsce w obserwowanym okresie (między latami 2011 a 2021). Mówiąc inaczej – jaką część zmiany liczby mieszkańców wsi i miast w danym regionie można wytłumaczyć tym, jak zmienia się ogółem liczba mieszkańców w Polsce. Drugi składnik odnosi się do zmian strukturalnych. W tym przypadku są to trendy związane ze zmianami liczby ludności na obszarach miejskich i wiejskich. Trzeci ze składników dotyczy czynników regionalnych, czyli takich, których nie można wytłumaczyć ani ogólnymi trendami demograficznymi w Polsce, ani trendami dotyczącymi zmiany liczby ludności na wsi i w miastach w większej niż regionalna skali.