Tygodnik Gospodarczy 6/2022, 10 lutego 2022

Intensyfikacja kontaktów na linii Pekin–Moskwa polega przede wszystkim na wzajemnym wsparciu w działaniach wrogich wobec USA. Wspólna deklaracja wydana 4 lutego po spotkaniu Władimira Putina i Xi Jinpinga przy okazji otwarcia igrzysk olimpijskich stanowi wyraz wzajemnego poparcia w wielu strategicznych kwestiach, takich jak: rosyjska polityka wobec Ukrainy i chińska wobec Tajwanu, żądania Moskwy w sprawie gwarancji bezpieczeństwa w Europie, sprzeciw wobec rozszerzenia NATO i inicjatyw Zachodu w dziedzinie bezpieczeństwa w rejonie Azji i Pacyfiku [1]. To sygnał, że Pekin i Moskwa uznały, iż USA znajdują się w defensywie i otwiera się „okno możliwości” rewizji zasad ładu międzynarodowego i podważania amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa.

Współpraca gospodarcza między Rosją a Chinami, mimo deklaracji przywódców o jej strategicznym charakterze, jest ograniczona i polega przede wszystkim na zaopatrywaniu rynku chińskiego w surowce energetyczne. Wielkość wymiany handlowej w ostatnich latach rosła, ma jednak wyraźnie asymetryczny charakter. W 2020 r. Rosja odpowiadała za 2 proc. chińskiego eksportu, zaś Chiny za 15 proc. rosyjskiego. Chiny są wprawdzie największym pojedynczym odbiorcą eksportu Rosji, jednak znaczenie całej Unii Europejskiej jest już ponad dwukrotnie większe (33,8 proc.). Z kolei Rosja znajduje się dopiero w drugiej dziesiątce odbiorców chińskiego eksportu. Wyprzedzają ją m.in. USA (17,5 proc.) i Unia Europejska (15,1 proc.) [2].

Wzajemne relacje handlowe cechuje także duża nierównowaga pod względem zaawansowania technologicznego eksportu. Najważniejsze towary sprzedawane do Chin z Rosji to produkty nieprzetworzone: ropa, gaz, węgiel i drewno. Współpraca z Chinami pozwala jednak Rosji częściowo uniezależniać się od odbiorców surowców w Europie. Natomiast Chiny eksportują do Rosji produkty znacznie bardziej zaawansowane: maszyny i urządzenia elektryczne, urządzenia mechaniczne oraz pojazdy i części samochodowe.

W okresach wzmożonej pandemii tylko 1/5 pracujących w Polsce wykonywała swoją pracę z domu. W pierwszej fali pandemii (II kw. 2020 r.) odsetek pracujących z domu wyniósł 21 proc. [3], przy czym 13 proc. osób zwykle pracowało z domu, a 8 proc. – czasami. W kolejnych kwartałach udziały pracujących z domu były zbliżone, choć nieco mniejsze. Według najświeższych dostępnych danych, w II kw. 2021 r. swoje obowiązki wykonywało z domu 17 proc. pracujących (8 proc. – zwykle, 9 proc. – czasami).

Odsetek pracujących z domu w Polsce jest przeciętny na tle krajów Unii Europejskiej. Średnio w 2020 r. w Polsce 18 proc. zatrudnionych pracowało z domu, w Unii – 21 proc. Najwyższe odsetki były w Luksemburgu i Holandii – w obu tych krajach ok. 20 proc. zatrudnionych zwykle pracowało z domu i kolejne 20 proc. – czasami. Na przeciwnym biegunie jest Bułgaria i Rumunia – odsetek wykonujących swoje obowiązki zawodowe z domu nie przekraczał tam 5 proc. Tak duże zróżnicowanie między krajami może być związane z różnicami w strukturze zatrudnienia.

Duże firmy są bardziej aktywne innowacyjnie od małych i średnich przedsiębiorstw. Jednocześnie większa część dużych firm współpracuje w zakresie aktywności innowacyjnej z innymi przedsiębiorstwami. Firmy te częściej podejmują działania związane z wydatkami na badania i rozwój i więcej w nie inwestują. Dane te potwierdzają, że wielkość przedsiębiorstw w gospodarce ma znaczenie dla jej innowacyjności.

Według danych opublikowanych przez GUS [4] duże przedsiębiorstwa (zatrudniające powyżej 250 osób) były w latach 2018–2020 bardziej aktywne innowacyjnie [5] niż przedsiębiorstwa średnie (50–249 pracowników) i małe (10–49 pracowników). 72 proc. dużych przedsiębiorstw w przemyśle oraz 65 proc. w usługach było aktywnych innowacyjnie wobec odpowiednio 50 proc. i 45 proc. wśród przedsiębiorstw średnich oraz 30 proc. i 30 proc. wśród przedsiębiorstw małych. Podobne różnice widać w przypadku przedsiębiorstw aktywnych innowacyjnie, które w latach 2018–2020 współpracowały w zakresie działalności innowacyjnej. Wśród dużych przedsiębiorstw przemysłowych było to 51 proc., a wśród usługowych 41 proc., wśród przedsiębiorstw średnich – odpowiednio 30 proc. i 25 proc., a wśród małych 16 proc. i 18 proc.

Jednym ze wskaźników innowacyjności są wydatki na badania i rozwój. Podczas badań przeprowadzonych przez PIE jesienią 2021 r. firmy zostały zapytane o realizację działań związanych z wydatkami na badania i rozwój w danym roku i czy planują je w 2022 r. Podobnie jak w przypadku aktywności innowacyjnej, działania takie realizowały w największym stopniu duże firmy, a w najmniejszym – firmy mikro. Dane deklaratywne znajdują odzwierciedlenie w danych liczbowych. Według GUS w 2020 r. nakłady wewnętrzne na badania i rozwój w dużych przedsiębiorstwach wyniosły 13,6 mld PLN, wobec 3,9 mld PLN w średnich, 2,1 mld PLN w małych oraz 0,7 mld PLN w mikroprzedsiębiorstwach [6].

Od kilku miesięcy obserwujemy dość duży odsetek firm planujących zwiększenie zatrudnienia. Z badań na potrzeby Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK) [9] wynika, że na początku 2022 r. 18 proc. firm planowało przyjęcie nowych pracowników, a dwukrotnie mniej planowało zwolnienia. Wydaje się, że chęć zwiększania liczby pracowników wynika z zawirowań w zakresie zatrudniania spowodowanych pandemią. W czasie lockdownów część pracowników traciła pracę, część zmieniała branżę na mniej narażoną na zamknięcie z powodu wprowadzanych obostrzeń. W czasie pandemii zmieniał się też popyt na pracę. Po zniesieniu ograniczeń wielu pracodawców intensywnie poszukiwało pracowników w związku z odłożonym popytem konsumentów i przyśpieszeniem rozwoju gospodarczego po kryzysie pandemicznym.

Analizując liczbę zatrudnionych w latach 2021, 2019 i 2016 w grupie 1000 tych samych firm, dokonaliśmy porównania zmian w zatrudnieniu przed i w czasie pandemii. Obliczając przyrosty dla 2021 r. w porównaniu z 2019 r. zaobserwowaliśmy zmiany w zatrudnieniu w czasie pandemii. Natomiast porównując w tych samych firmach zatrudnienie w 2019 r. z 2016 r. sprawdziliśmy, jaki charakter miały zmiany w zatrudnieniu przed pandemią. Podczas pandemii (2021 r. do 2019 r.) 15 proc. firm zwiększyło, a 13 proc. zmniejszyło liczbę pracowników, natomiast w 71 proc. pozostała ona bez zmian. Przed pandemią (2019 r. do 2016 r.) aż w 30 proc. badanych firm obserwowaliśmy wzrost zatrudnienia, natomiast tylko w 7 proc. mieliśmy do czynienia ze spadkiem. Brak zmian w liczbie pracowników deklarowało 63 proc. badanych firm. Widzimy zatem, że pandemia spowodowała dość duże zamieszanie, bowiem udział firm ze wzrostem zatrudnienia zmalał dwukrotnie, a udział firm ze spadkiem zatrudnienia wzrósł dwukrotnie.

Podczas pandemii największe fluktuacje miały miejsce w dużych firmach, gdzie 26 proc. odnotowało zmniejszenie stanu zatrudnienia, a 20 proc. – jego zwiększenie. Największa przewaga firm zwiększających zatrudnienie nad tymi, które je zmniejszyły, dotyczyła średnich firm (20 proc. do 12 proc.). Największe spadki zatrudnienia odnotowaliśmy w kulturze, rozrywce i rekreacji (30 proc.), budownictwie (20 proc.) oraz transporcie i gospodarce magazynowej (19 proc.). Najwięcej firm, w których obserwowaliśmy wzrost zatrudnienia, zanotowaliśmy w przetwórstwie przemysłowym (22 proc.), transporcie i gospodarce magazynowej (21 proc.), zakwaterowaniu i gastronomii (21 proc.) oraz działalności profesjonalnej, naukowej i technicznej (21 proc.). Natomiast branżą z dużym udziałem firm (91 proc.), w których liczba pracowników nie zmieniła się w trakcie pandemii jest informacja i komunikacja.

Kryzys klimatyczny intuicyjnie jest utożsamiamy z zagrożonym ekosystemem, wyczerpaniem nieodnawialnych zasobów i anomaliami pogodowymi, a także stratami społeczno-gospodarczymi powstałymi na skutek klęsk żywiołowych. Tymczasem bezpośrednie doświadczenie tragicznych w skutkach anomalii pogodowych oraz wszechobecne w opracowaniach naukowych i publicystycznych doniesienia o nieuchronnym kataklizmie spowodowanym działalnością człowieka, sieją coraz większe spustoszenie także w sferze zdrowia psychicznego. To niepokojące zjawisko doczekało się odrębnej definicji już ponad 10 lat temu i funkcjonuje pod nazwą lęku ekologicznego (eco-anxiety).

W 2017 r. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne opublikowało raport poświęcony w całości temu problemowi, ostrzegając przed rosnącą liczbą nasilających się stanów lękowych wywołanych kryzysem klimatycznym [10]. Kompleksowy raport o wpływie zmian klimatycznych na zdrowie psychiczne opracował też ostatnio zespół badawczy z Imperial College London [11]. Wśród najpoważniejszych następstw zmian klimatycznych, które autorzy raportu nazywają „niewidzialną niesprawiedliwością”, wymienia się rosnącą liczbę samobójstw, podwyższone ryzyko śmierci na skutek depresji, zwiększoną częstotliwość objawów stresu pourazowego (zwłaszcza u osób, które bezpośrednio doświadczyły kataklizmu) oraz lęk ekologiczny towarzyszący osobom, które nie zetknęły się osobiście z groźnymi zjawiskami klimatycznymi.

Społeczno-gospodarcze skutki tego problemu nie zostały precyzyjnie oszacowane, ale należy spodziewać się, że ich skala będzie ogromna, jeśli weźmiemy pod uwagę, że zaburzenia psychiczne stanowiły jedno z największych wyzwań opieki zdrowotnej na całym świecie jeszcze przed pandemią, a wydarzenia ostatnich dwóch lat istotnie je zwiększyły, zwłaszcza w krajach, w których brakuje specjalistów psychiatrii.

Wśród niedocenianych, potencjalnie niszczących konsekwencji lęku ekologicznego warto zwrócić uwagę na rosnące wśród młodych osób obawy przed posiadaniem dzieci, motywowane kryzysem klimatycznym. Wyniki globalnego badania brytyjskich naukowców [12] przeprowadzonego na próbie 10 tys. młodych ludzi w wieku 16–25 lat z 10 krajów dowiodły, że niemal 40 proc. z nich nie chce mieć dzieci, ponieważ obawiają się, że będzie to miało negatywne skutki dla klimatu lub odwrotnie – nie chcą narażać dzieci na katastrofę klimatyczną. O powadze problemu świadczy opublikowanie przez Morgan Stanley komunikatu dla inwestorów, w którym pisze o „trendzie bezdzietności spowodowanej lękiem związanym ze zmianą klimatu, rosnącym szybciej i wpływającym na współczynnik dzietności silniej niż jakiekolwiek wcześniejsze zjawisko mające znaczenie dla dzietności” [13].

Na wykresie zestawiamy odsetki młodych respondentów brytyjskiego badania, którzy wyrazili obawy związane z posiadaniem dzieci w obliczu zmian klimatycznych, ze współczynnikami dzietności w ich krajach. Najwięcej sceptyków znajduje się w krajach, które doświadczyły poważnych kataklizmów pogodowych (Australia – 43,2 proc., Filipiny – 47,3 proc., Brazylia – 47,6 proc.). Jednocześnie są to kraje o niskich i systematycznie malejących współczynnikach dzietności, co oznacza, że zmaterializowanie się lęków ich młodych mieszkańców może przyczynić się do pogłębienia kryzysu demograficznego. Wśród badanych krajów najmniej sceptyków znajduje się w Nigerii, która ma zdecydowanie wyższy niż pozostałe kraje współczynnik urodzeń (aż 5,2) i jest od nich o wiele biedniejsza i bardziej narażona na negatywne skutki zmian klimatycznych. W tym zestawieniu niepokoi szczególnie sceptycyzm europejski sięgający nawet 42,2 proc. młodej populacji Finów i tylko nieco niższy od najniższego wyniku Portugalii (36,5 proc.) odsetek sceptyków amerykańskich (35,6 proc.). Okazuje się bowiem, że lęk ekologiczny dotyka w dużym stopniu kraje rozwinięte, które mają najwięcej zasobów do zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń, a w których współczynnik dzietności od dłuższego czasu obniża się i znajduje poniżej wartości zapewniającej zastępowalność pokoleń.

Lęk ekologiczny może więc paradoksalnie przyczynić się do szybszego niż zmiany klimatyczne pogłębienia kryzysu demograficznego, a przez to gospodarczego państw zachodnich. W ramach licznych koncepcji prodemograficznych, testowanych w polityce publicznej, warto więc zadbać też o to, by młodzi ludzie dostrzegli kryzys klimatyczny w szerszym kontekście społeczno-cywilizacyjnym.

Kolejne miasta decydują się na podwyżki cen biletów komunikacji miejskiej (m.in.: Łódź, Kraków, Wrocław, Gdańsk), od stycznia droższe są też bilety większości przewoźników kolejowych (m.in. PKP Intercity i PolRegio). Operatorzy transportu publicznego napotykają na problemy po stronie podażowej (m.in. rosnące koszty energii), jak i popytowej (mniej sprzedanych biletów). Już prawie 2 lata transport zbiorowy funkcjonuje w pandemicznych realiach – z obostrzeniami i przy zmieniających się decyzjach władz oraz nawykach pasażerów. Zmiany te wyraźnie widać w danych raportowanych co miesiąc przez Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie [14].

Warszawski transport publiczny zanotował w 2021 r. wzrost liczby sprzedanych biletów o 35 proc. Po spadku o 31 proc. w 2020 r. zadziałał efekt niskiej bazy (w stosunku do 2019 r. było to 7 proc. mniej sprzedanych biletów). Od lipca do listopada liczba biletów wyraźnie zwyżkowała, osiągając wyniki lepsze niż w 2019 r. Mimo tego warszawski transport publiczny jest daleki od odbudowania bazy przychodów sprzed pandemii. Przesądzają o tym zmiany w strukturze zakupów.

2 lutego Komisja Europejska zatwierdziła projekt dotyczący taksonomii, uwzględniając rolę energetyki gazowej i jądrowej w transformacji energetycznej. Oznacza to ułatwione finansowanie inwestycji w tym zakresie. Zgodnie z propozycją KE wskazane źródła energii mogą być stosowane przejściowo. Każda nowa elektrownia i ciepłownia gazowa powinna uzyskać pozwolenie na budowę przed 2030 r., a elektrownia jądrowa przed 2045 r. Projekt jednak będzie jeszcze głosowany i może napotkać na sprzeciw [15].

Taksonomia ma znaczenie nie tylko środowiskowe i energetyczne, ale również finansowe i inwestycyjne. Jej realizacja wpłynie na ocenę działań firmy. Przedsiębiorstwa, które nie będą realizowały wskazanych założeń, mogą narazić się na wyższe koszty ubezpieczeń czy na utrudniony dostęp do finansowania zewnętrznego. Dlatego dołączenie gazu i atomu, jako zrównoważonych źródeł energii, daje większą swobodę polskim przedsiębiorstwom.

Istotna dla Polski jest również przyszłość rynku wodorowego. Istnieje konsensus wśród członków UE, że wodór stanowi szansę na dekarbonizację działalności przemysłowej i transportu ciężarowego [16]. Nowe regulacje mogą wpłynąć na szybki rozwój sektora po 2030 r. Liberalizacja prawa i odpowiednie rozwiązania, w tym brak opłat dla połączeń transgranicznych, wspierają promocję H₂, jako jednego ze źródeł energii w procesie transformacji [17].

Nowe regulacje rynku wodorowego będą wspierać rozbudowę europejskiej infrastruktury wodorowej. W 2021 r. polski GAZ-SYSTEM dołączył do projektu European Hydrogen Backbone, którego celem jest budowa systemu transportu H₂ w Europie do 2040 r. W możliwym scenariuszu założono, że sieć wodorowa w Polsce powstanie około 2035 r. (głównie w regionie planowanych farm wiatrowych na morzu i klastrów przemysłowych na południu, w centrum i na zachodzie), co ma zapewnić alternatywę dla wysokoemisyjnych źródeł energii. Wiąże się to również z dodatkowymi korzyściami, takimi jak: wsparcie inwestycji z Polskiej Strategii Wodorowej, eksploatacja Baltic Pipe po 2040 r. (co otworzy drogę importu wodoru z krajów bałtyckich i nordyckich), uniezależnienie się od rosnących cen gazu, efektywny kosztowo przesył H₂ do Niemiec [18].