Tygodnik Gospodarczy 22/2019, 19 czerwca 2019 r.

W niedzielę, 16 czerwca br., o 7:07 rano czasu lokalnego potężna awaria energetyczna pozbawiła prądu większość terytorium Argentyny. Dotknęła ona także Urugwaj oraz sąsiednie państwa – Chile i Paragwaj. W sumie ok. 60 mln osób zostało pozbawionych prądu na kilka godzin. Pojawiły się zakłócenia w transporcie, sklepy i restauracje zostały zamknięte. Nie działały telefony ani internet, a dostawy wody były ograniczone. Awaria opóźniła głosowanie w lokalnych wyborach, a może też wpłynąć na wyniki nadchodzących wyborów prezydenckich. Potrzeba kilku dni, aby oszacować straty i określić przyczynę awarii [1].

W Polsce, 12 czerwca br., o godzinie 13:15 roku odnotowano rekordowe zapotrzebowanie na moc elektryczną – 24 096 MW [2]. Od lat wzrasta zużycie energii z tytułu użytkowania urządzeń klimatyzacyjnych. Dodatkowo systemy te wchodzą do tzw. Internetu Rzeczy, stwarzając nowy poziom zagrożenia dla sieci energetycznych [3].

Cyberataki w sektorze energetycznym wydają się mało prawdopodobne, jednak historia odnotowała już kilka takich zdarzeń, jak np. atak na sieci elektroenergetyczne na Ukrainie w 2015 r. – ok. 230 000 osób zostało pozbawionych prądu na kilka godzin [4]. W zażegnaniu incydentu pomogły siły i środki ze Stanów Zjednoczonych, które znajdują się w czołówce liderów cyberbezpieczeństwa [5]. Tylko w 2018 r. w USA przeznaczono 66 mld USD na cyberbezpieczeństwo [6].

30 maja 2019 r. weszła w życie Umowa o Afrykańskiej Kontynentalnej Strefie Wolnego Handlu (African Continental Free Trade Area – AfCFTA), największe tego rodzaju porozumienie od czasu utworzenia Światowej Organizacji Handlu w 1994 r. Oficjalna inauguracja AfCFTA nastąpi 7 lipca br. na nadzwyczajnym szczycie Unii Afrykańskiej w Niamey. Sygnatariuszami umowy są 52 spośród 55 państw członkowskich Unii Afrykańskiej, przy czym 24 kraje złożyły już dokumenty ratyfikacyjne [7]. Wśród 3 krajów, które nie podpisały porozumienia, znajduje się jednak Nigeria – największa z gospodarek afrykańskich (pozostałe to Benin i Erytrea). Negatywne stanowisko rządu nigeryjskiego wiąże się z postawą tamtejszego biznesu i związków zawodowych.

Celem AfCFTA jest utworzenie jednolitego kontynentalnego rynku towarów i usług, ze swobodnym przepływem pracowników i inwestycji. Likwidacja barier w dostępie do rynków może przyczynić się do intensyfikacji – dość słabej jak dotąd – współpracy gospodarczej między krajami afrykańskimi. W 2017 r. wartość eksportu wewnątrzafrykańskiego wynosiła 66,5 mld USD i stanowiła zaledwie 19,5 proc. ogólnego eksportu krajów Afryki. Dla porównania, odpowiednie proporcje wynoszą aż 69 proc. w Europie i 59 proc. w Azji [8]. Według analizy opublikowanej przez IMF, AfCFTA może wyzwolić potencjał rozwojowy Afryki i przez nawiązywanie regionalnych łańcuchów wartości doprowadzić do powstania zintegrowanej z gospodarką światową „Fabryki Afryka”, na wzór kontynentalnych „fabryk” funkcjonujących już w Europie, Ameryce Północnej i Azji [9].

Badania modelowe przeprowadzone przez UNCTAD wskazują, że długookresowym efektem całkowitego zniesienia ceł w handlu między krajami Afryki byłoby zwiększenie eksportu wewnątrzafrykańskiego o ok. 1/3 i redukcja o połowę deficytu handlowego Afryki. Produkt krajowy brutto i zatrudnienie na kontynencie wzrosłyby odpowiednio o 0,97 proc. i 1,17 proc. [10].

Rynki afrykańskie nie budziły dotychczas znaczącego zainteresowania naszych eksporterów. W 2018 r. polski eksport do Afryki wynosił tylko 2,8 mld USD (1,1 proc. eksportu ogółem), przy czym 2/3 jego wartości przypadało na zaledwie 4 kraje z północnego i południowego krańca kontynentu: RPA (z udziałem 28 proc.), Algierię (13,6 proc.), Maroko (13,2 proc.) i Egipt (11,5 proc.) [11]. Ewentualny impuls rozwojowy dla gospodarek afrykańskich w następstwie wejścia w życie umowy AfCFTA mógłby stworzyć dodatkowe szanse współpracy, również dla polskich przedsiębiorców.

Zgodnie z tegorocznym World Investment Report 2019 przygotowanym przez UNCTAD, wartość napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na świecie w 2018 r. spadła o 13 proc. do poziomu 1,3 bln USD (przy czym do Europy napłynęło aż o 55 proc. mniej BIZ niż w roku poprzednim), a więc najniższego poziomu notowanego w ostatniej dekadzie. Tak znaczący spadek wystąpił mimo 18 proc. wzrostu wartości transakcji fuzji i przejęć oraz 41 proc. wzrostu wartości ogłoszonych projektów greenfield (sygnalizujących wzrost wydatków inwestycyjnych w kolejnych latach).

Za większość tego spadku odpowiadają repatriacje zysku, a więc wycofywanie kapitału zagranicznego przez korporacje transnarodowe (KTN) do kraju macierzystego, najczęściej do USA (co widać m.in. w ujemnej wartości napływu BIZ do niektórych państw unijnych, jak Irlandia czy Luksemburg i pozaunijnych – Szwajcaria). Obserwowana repatriacja skumulowanych zysków jest skutkiem reformy podatkowej z grudnia 2017 r. w Stanach Zjednoczonych. Jednocześnie, jak wskazują eksperci UNCTAD, duży spadek wartości napływu BIZ do Europy był jedynie efektem przepływów finansowych wewnątrzkorporacyjnych, a nie wynikał ze sprzedaży udziałów amerykańskich KTN, czy też w jakikolwiek inny sposób wpływał na trend w inwestycjach.

Z punktu widzenia kraju goszczącego i wpływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na wzrost gospodarczy bardziej pożądane są inwestycje typu greenfield, które poza napływem kapitału inwestycyjnego oddziałują na rynek pracy zwiększając popyt na pracowników, umożliwiają transfer technologii, know-how, doświadczenia itp. Wreszcie mogą zwiększać produktywność firm lokalnie i w skali kraju generując popyt na towary i usługi krajowych dostawców.

Stąd też inwestycje greenfield są w centrum zainteresowania ośrodka analitycznego dziennika „Financial Times” (The fDi Intelligence), który z kolei jest głównym źródłem danych o nich dla UNCTAD (baza danych fdi Markets). Eksperci dziennika „Financial Times”, porównując dwa okresy trzyletnie, tj. ostatni dostępny w bazie fDi obejmujący okres od II kw. 2016 r. do I kw. 2019 r. oraz analogiczne kwartały poprzedniego trzylecia, doszli do wniosku, że referendum i decyzja o wyjściu Wielkiej Brytanii z UE wpłynęła na spadek na

pływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Wielkiej Brytanii o 30 proc. i równoczesny ich wzrost w pozostałych krajach UE o 43 proc. Wartość projektów greenfield w Wielkiej Brytanii w analizowanym okresie spadła o 36 mld USD, do 85 mld USD, mimo niewielkiego wzrostu w 2018 r. Niepewność związana z brexitem działa na korzyść innych państw członkowskich UE, które w ostatnich latach przyciągnęły więcej inwestycji bezpośrednich i odnotowały większy przyrost nowo utworzonych miejsc pracy niż w poprzednich trzech latach. W ostatnich trzech latach w państwach UE-27 powstało ich 1,2 mln, o 474 tys. więcej niż w poprzednich trzech latach. Z danych fDi Markets wynika, że największymi beneficjentami tego wzrostu były Polska oraz Hiszpania, w których odnotowano ponad dwukrotny przyrost liczby nowych miejsc pracy [12].

Większość sektorów w krajach UE-27 odnotowała wzrost popytu na pracowników. Jednak w największym stopniu odczuły go sektory technologii informacyjnych i komunikacyjnych oraz elektroniczny, w którym powstało ok. 150 tys. nowych miejsc pracy w ostatnich trzech latach (wzrost o 30 proc.). Dla porównania, w Wielkiej Brytanii odnotowano spadek o 28 proc. nowo powstałych miejsc pracy w tym sektorze. Również sektor finansowy w krajach EU-27 odnotował wzrost inwestycji bezpośrednich (kosztem ich spadku w Wielkiej Brytanii), a co za tym idzie wzrost liczby nowych miejsc pracy do 49 tys. (blisko 63 proc. wzrost). Wzrost liczby nowych miejsc pracy w Polsce potwierdzają także ostatnie dane GUS (opisywane w „Tygodniku Gospodarczym” 21/2019, w artykule pt. Rynek pracy: popyt w górę, wakaty zaskakująco w dół).

Z danych Eurostatu wynika, że w 2018 r. w Polsce aktywnych zawodowo było jedynie nieco ponad 60 proc. kobiet i prawie 3/4 mężczyzn. Dawało to prawie 14 pkt. proc. różnicy, co było jednym z najgorszych wyników spośród wszystkich państw UE, lepszym jedynie niż na Węgrzech, w Grecji, Rumunii, Włoszech i Malcie. Natomiast najmniejsze różnice wystąpiły na Litwie, w Finlandii i Szwecji. Jednocześnie aktywność zawodowa polskich kobiet jest znacznie poniżej wskaźników monitorujących wdrażanie Strategii Europa 2020, zakładających wskaźnik zatrudnienia na poziomie 75 proc. dla obu płci. Według raportu [13] Komisji Europejskiej dotyczącego przedsiębiorczości, kobiety rzadziej otwierają własne f irmy, a jeśli już się na to zdecydują, to prowadzą mniejsze i mniej dynamiczne działalności. Często zakładając własną firmę kierują się przede wszystkim chęcią uzyskania lepszej równowagi w życiu prywatnym i zawodowym oraz chęcią uniknięcia zderzenia ze „szklanym sufitem”.

Według GUS [14], w Polsce w pięciu grupach zawodowych (pracownicy usług i sprzedawcy, specjaliści, pracownicy biurowi, pracownicy wykonujący prace proste, technicy i inny średni personel) udział kobiet w wieku produkcyjnym w ogólnej liczbie pracujących w danej grupie zawodowej jest istotnie większy niż udział mężczyzn. Wynagrodzenie miesięczne brutto mężczyzn jest wyższe niż wynagrodzenie kobiet o blisko 16 proc., a w grupie zawodowej z najwyższą różnicą wynagrodzenia według płci („Przedstawiciele władz publicznych, wyżsi urzędnicy i kierownicy”) sięga aż 26 proc.

Dane Eurostatu i GUS potwierdzają wyniki badania dotyczącego sytuacji kobiet na rynku pracy, przeprowadzonego przez Hays Poland w drugim kwartale 2019 r. Opinie kobiet i mężczyzn istotnie się różnią odnośnie do poziomu satysfakcji i sposobów realizacji planów kariery. W 2019 r. tylko 42 proc. kobiet i aż 70 proc. mężczyzn uznało, że pracownicy o podobnych kwalifikacjach mają równe szanse na awans, niezależnie od płci [15]. Przekonanie o nierównych szansach jest w dużej mierze związane z przeszkodami, których z powodu płci pracownicy doświadczyli w życiu zawodowym. W 2019 r. trudności na ścieżce kariery zadeklarowało 53 proc. kobiet oraz 22 proc. mężczyzn. Kobiety wśród przeszkód najczęściej wymieniały szeroko rozumiane faworyzowanie mężczyzn i krzywdzące kierowanie się stereotypami w podejmowaniu decyzji o zatrudnieniu lub awansie. Wskazywały również na brak zaufania do kwalifikacji oraz brak wsparcia przełożonych w budowaniu autorytetu. Co trzecia kobieta doświadczyła obaw firmy przed zatrudnieniem kobiet oraz niesprawiedliwe postrzeganie kobiet jako emocjonalnych, nadwrażliwych i pozbawionych wiedzy technicznej. Wskazywano, że w firmach istnieją „szklane sufity” i stanowiska, powyżej których nie zasiadają kobiety oraz realne trudności „przebicia się” w branżach i na stanowiskach tradycyjnie postrzeganych jako męskie. Na trudności wynikające z płci mężczyźni patrzą z innej perspektywy. Wskazują na konieczność zapewnienia parytetów w firmie, co prowadzi do faworyzowania kobiet i nie pozwala mężczyznom kandydować na określone stanowiska. Taka polityka – ich zdaniem – jest niesprawiedliwa, gdyż koncentruje się na płci, a nie kompetencjach.

Eksperci z Polskiego Instytutu Ekonomicznego oceniają, że nierówne traktowanie kobiet i mężczyzn w biznesie wynika ze stereotypów funkcjonujących w społeczeństwie na temat kobiet na rynku pracy, mimo że kobiety czerpią z pracy podobną satysfakcję jak mężczyźni i mają równie wysokie aspiracje. Obiecujące jest, że coraz więcej firm przyjmuje jako zasadę oceny pracowników przez pryzmat posiadanych przez nich kompetencji.

W połowie czerwca br. Komisja Europejska przedstawiła ranking DESI 2019 (Indeks Gospodarki Cyfrowej i Społeczeństwa Cyfrowego – The Digital Economy and Society Index) Jest to indeks pozwalający na wielowymiarowe porównanie krajów pod względem cyfryzacji. Polska zajmuje w nim 25. miejsce, wyprzedzając jedynie Grecję, Rumunię i Bułgarię. Polska zajęła podobne miejsce w ostatnich trzech edycjach rankingu (zgodnie z tegoroczną, zmodyfikowaną metodologią).

Słabą pozycję Polski widać też w pięciu składowych zestawienia. Najwyższą, 22. pozycję zajmujemy w ocenie kapitału ludzkiego, 23. – w ocenie cyfrowych usług publicznych, 24. – w łączności i korzystaniu z usług internetowych, a 26. – w integracji technologii cyfrowej, czyli w mierze wykorzystania technologii cyfrowych przez firmy.

W tego typu rankingach liczy się jednak nie tylko pozycja w stawce, lecz także dystans do lidera. Szczególnie przy porównywaniu rozwoju krajów – na pewnym etapie można zaobserwować zjawisko konwergencji, gdy kraje pozostające z tyłu zestawienia rosną szybciej niż liderzy, a tym samym nadrabiają dzielący ich dystans.

DESI w pewnym stopniu potwierdza tę zasadę. Mimo braku przesuwania się na wyższe miejsca w rankingu krajów, Polska nadrabia dystans do liderów – czasem nawet w szybszym tempie niż dystans do średniej, co mogłoby potwierdzać występowanie konwergencji w rozwoju cyfrowym w Europie.

Polska najszybciej nadrabiała dystans do liderów w obszarze cyfrowych usług publicznych (wzrost wyniku o 8 pkt. proc. względem wyniku najlepszego kraju w porównaniu do punktacji z 2017 r.) i łączności (7 pkt. proc.). W tym samym czasie w porównaniu do średniej UE w obszarze łączności Polska nadgoniła 3 pkt. proc., a w obszarze usług publicznych straciła 1 pkt. proc. Z kolei obszarem, w którym konwergencja jeszcze nie następuje, a Polska szybciej goni średnią UE niż liderów, jest obszar integracji technologii cyfrowych. Dane uwzględniane w tej statystyce dotyczą wykorzystania technologii w przedsiębiorstwach: chmury obliczeniowej, systemów ERP, mediów społecznościowych, big data czy różnych wymiarów sprzedaży przez internet. Polska nadrobiła 5 pkt. proc. względem średniej UE i 2 pkt. proc. względem liderów.

Odległa pozycja w całym rankingu może maskować poprawę w poszczególnych wskaźnikach, szczególnie jeśli postęp dotyczy większej liczby krajów. Jednak nawet biorąc pod uwagę taką poprawkę, wyniki Indeksu pokazują, jak wiele pracy jest jeszcze do wykonania, aby Polska w pełni była w stanie wykorzystać możliwości cyfrowej gospodarki i społeczeństwa informacyjnego.