Tygodnik Gospodarczy 51/2021, 23 grudnia 2020 r.

Sprzedaż detaliczna obniżyła się w listopadzie o 5,3 proc. Wyniki w grudniu najprawdopodobniej wciąż będą gorsze niż w 2019 r. – szacujemy spadek o 2 proc.

Grudniowe wyniki handlu detalicznego będą znacznie mocniej determinować kształt PKB w IV kwartale niż listopadowe.

W standardowym warunkach obroty w tym miesiącu są o 18-25 proc. wyższe niż w okresie marzec-listopad oraz 30-40 proc. większe niż w styczniu i lutym (wykres 1). W obliczu pandemii i mniejszej liczby odwiedzin bliskich dużą niewiadomą jest, jak zmienią się wydatki świąteczne.

Badania ankietowe konsumentów dają rozbieżne wyniki: Deloitte wskazuje na spadek wydatków świątecznych o 29 proc. [1], IBRiS o 1,8 proc. [2]. Ankietowani przez Deloitte raportują, że będą redukować głównie koszty związane z transportem, rozrywkami oraz żywnością. Spadki wydatków w tych grupach sięgną 70 proc., 43 proc. i 33 proc. Firma konsultingowa wskazuje, że ograniczenia wydatków na prezenty jest na tym tle małe (o 8 proc.). Wyniki tej ankiety w przeszłości często odbiegały od wzorców zakupowych raportowanych przez GUS, niemniej badanie najprawdopodobniej trafnie pokazuje największych przegranych, tj. stacje benzynowe oraz sklepy z żywnością.

Dane o wysokiej częstotliwości sugerują wyniki bliższe sondażowi IBRiS. Indeks mobilności Google wskazuje, że ruch w placówkach handlowych dynamicznie wzrósł w pierwszej połowie miesiąca. Galerie handlowe odwiedza o 20 proc. mniej osób niż w styczniu – w listopadzie było to 40 proc. mniej. W mniejszych placówkach obserwujemy wzrost o 10 proc., choć może mieć on po części charakter sezonowy. Najprawdopodobniej dużo wyższe będą też wyniki e-commerce, choć nie zrekompensują one w pełni strat sklepów stacjonarnych.

Dlatego też szacujemy, że sprzedaż detaliczna spadnie w grudniu o 2 proc. r/r. W całym IV kw. wartość dodana w handlu będzie niższa o 3 proc. r/r. Łącznie wyniki sektora obniżą PKB w ostatnim kwartale o około 0,5 pkt. proc.

Polska tradycja spędzania Świąt Bożego Narodzenia wiąże się ze wzmożonymi zakupami, obdarowywaniem się prezentami (37 proc. wskazań konsumentów) i spotkaniami z rodziną przy wigilijnym stole (31 proc.) [3]. Pandemia COVID-19 sprawiła, że w tym roku świąteczne zwyczaje Polaków zmienią się. Aż 72 proc. deklaruje pozostanie w domu, 67 proc. ograniczenie wizyt w sklepach stacjonarnych, 63 proc. ograniczenie spotkań towarzyskich, a 62 proc. wcześniejsze zrobienie zakupów [4].

Z danych GUS wynika, że wzrost zamożności społeczeństwa w ostatnich latach przekładał się na rosnące wydatki konsumentów, szczególnie w końcówce roku. W listopadzie i w grudniu 2019 r. sprzedaż detaliczna ogółem była o ponad 5 proc. wyższa w każdym z tych miesięcy w porównaniu z analogicznym okresem 2018 r. Z ostatnich dostępnych danych GUS wynika, że w listopadzie, w porównaniu do października br., wystąpił spadek sprzedaży detalicznej o 5,4 proc., ale sprzedaż przez internet wzrosła aż o 47,9 proc., głównie mebli, RTV i AGD (wzrost o 70,9 proc), tekstyliów, odzieży i obuwia (56,9 proc) oraz żywności i napojów (52,2 proc.) (wykres 2).

W wyniku drugiej fali pandemii i zastosowanych restrykcji zaobserwowano skokowy wzrost zakupów świątecznych online, postrzeganych jako bardziej bezpieczne niż w sklepach stacjonarnych. W rezultacie udział sprzedaż online w sprzedaży detalicznej ogółem wzrósł z 7,3 proc. w październiku br. do 11,4 proc. w listopadzie br. Udział sprzedaży online prasy i książek osiągnął w listopadzie 38,1 proc., a tekstyliów, odzieży i obuwia – 35,4 proc. w sprzedaży ogółem danej kategorii. W przypadku mebli, RTV i AGD jest to 22,5 proc., farmaceutyków i kosmetyków – 7,4 proc., a żywności (która ciągle chętniej kupowana jest w sklepach stacjonarnych) – 1,3 proc. [5].

Z badań Deloitte dotyczących świątecznych zakupów wynika, że w 2020 r. Polacy planują zmniejszenie wydatków świątecznych o 29 proc. w porównaniu z 2019 r. (z 1851 PLN do 1318 PLN) [6]. Zmieni się też struktura zakupów planowanych przez konsumentów. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, planowany jest wzrost udziału wydatków na prezenty, a spadek na podróże, co jest oczywiste z powodu ograniczeń wprowadzonych przez poszczególne kraje. Spośród krajów uczestniczących w badaniu, Polska wyróżnia się najwyższym przewidywanym udziałem wydatków na prezenty (52 proc. wskazań) i spadkiem udziału wydatków na żywność i napoje (z 35 proc. w 2019 r. do 33 proc. w 2020 r.), podczas gdy w innych badanych krajach przewiduje się wzrost wydatków na tę kategorię (wykres 3).

Boże Narodzenie jest wyjątkowym okresem, w którym kultywujemy tradycje i doceniamy magię świąt. Raczej nie wyobrażamy sobie tego czasu bez świątecznych dekoracji zdobiących ulice, witryny sklepowe i nasze mieszkania. Polska jest uznanym na świecie producentem artykułów bożonarodzeniowych [7], a większość z nich to bombki choinkowe.

Od lat Polska należy także do ścisłej czołówki światowych eksporterów tych wyrobów. W 2019 r. wartość polskiego eksportu artykułów bożonarodzeniowych wyniosła 80,4 mln EUR, tj. dwuipółkrotnie więcej niż w 2015 r. Pozwoliło to Polsce uplasować się na 3. miejscu światowej czołówki. Więcej eksportowały tylko Chiny (światowy lider sprzedaży z udziałem w rynku powyżej 80 proc.) oraz Niemcy [8].

W 2019 r. polskie bombki trafiły do 71 krajów położonych na wszystkich kontynentach, w tym także do Tanzanii, Ekwadoru czy Tadżykistanu [9]. Jednak ich głównym odbiorcą były Niemcy i Stany Zjednoczone. Trafiło tam odpowiednio 44,8 proc. i 18,2 proc. całego polskiego eksportu tych wyrobów. Ważnymi odbiorcami artykułów bożonarodzeniowych były także: Francja, Rumunia, Słowacja, Czechy, Węgry i Rosja (wykres 4).

Niestety, obecny rok z powodu pandemii COVID-19 będzie gorszy dla polskich eksporterów ozdób bożonarodzeniowych. W okresie styczeń-październik 2020 r. wartość sprzedaży tych wyrobów za granicę zmniejszyła się o ponad 18 proc. w porównaniu z analogicznym okresem roku ubiegłego. Najbardziej ucierpiał eksport do Wielkiej Brytanii, Czech, Rosji, na Węgry i do USA.

Oprócz pandemii COVID-19 jedną z przyczyn spadku sprzedaży bombek choinkowych mogła być specjalizacja Polski w eksporcie produktów premium (np. ręcznie malowane bombki z dmuchanego szkła). Wyroby te wyróżniają się unikalnym wzornictwem i wysoką jakością wykonania. Kryzys gospodarczy mógł przyczynić się do zmniejszenia popytu na produkty premium i wzrostu zapotrzebowania na produkty z niższej półki. Może o tym świadczyć ponad 17 proc. wzrost chińskiego eksportu ozdób bożonarodzeniowych w okresie styczeń-październik 2020 r. (r/r) [10]. Połowa tego wzrostu wynikała ze zwiększonych dostaw do USA. Wzrósł także eksport do Wielkiej Brytanii, Włoch, Rosji, Niemiec i Francji.

11. https://alebank.pl/polscy-rodzice-wydaja-srednio -500-zl-na-zabawki-dla-dzieci-na-mikolajki-i-boze -narodzenie/ [dostęp: 22.12.2020].
12. https://www.rp.pl/Handel/312079858-Sprzedaz -zabawek-bije-w-Polsce-rekordy-przed-swietami.html [dostęp: 22.12.2020].
13. https://www.cbc.ca/radio/day6/episode-371-iran-nuclear-deal-plastic-toy-waste-kaepernick-bitcoin -bunkers-spotify-vs-composers-and-more-1.4470486/ wasted-greening-the-plastics-heavy-toy-industry -1.4470526 [dostęp: 22.12.2020].
14. https://www.charityretail.org.uk/british-heart -foundation-calls-on-parents-to-donate-unwanted-toys-this-christmas/ [dostęp: 22.12.2020].
15. https://mamotoja.pl/koszt-narodzin-dziecka-to -8-5-tys-zl-koszt-niemowlaka-1-tys-zl-50-zl,aktualnosci -artykul,26326,r1p1.html [dostęp: 22.12.2020]. 16. https://rmdr.pl/pl/o-rynku-zabawek-w-branzy-dzieciecej/ [dostęp: 22.12.2020].
17. https://rmdr.pl/pl/o-rynku-zabawek-w-branzy-dzieciecej/ ; https://www.rynekzabawek.pl/biznes-i-technologie/interesujace-fakty-z-raportu-npd/ [dostęp: 22.12.2020].
18. https://www.ekonsument.pl/materialy/publ_101_ raport_sytuacja_przemyslu_zabawkarskiego.pdf [dostęp: 22.12.2020]

Święta Bożego Narodzenia w bieżącym roku spędzimy inaczej niż zwykle. W miejsce podróży do rodziny, spotkań na wigilijną kolację lub kolędowanie zasiądziemy do domowych komputerów i włączymy komunikatory. Taka zmiana może mieć wymierny wpływ na środowisko – mniej podróży to mniej emisji z samochodów czy innych środków lokomocji, a z drugiej strony więcej przesłanych gigabajtów to dodatkowe obciążenie sieci telekomunikacyjnych i energetycznych. Bilans wydaje się jednak pozytywny.

Przesył danych w ciągu godziny połączenia wideo dwóch komputerów może wynosić poniżej 200 MB lub przewyższać 1,3 GB, w zależności od przepływności łącza (a więc jakości połączenia) [19]. Korzystanie z rozmowy przez komunikator wymaga jednak włączonego komputera, a to z kolei generuje, oprócz większego zużycia energii elektrycznej, obciążenie sieci telekomunikacyjnych, a także serwerowni i centrów danych. Na każdym z tych etapów możemy też korzystać z różnych urządzeń i rozwiązań technicznych. Przykładowo, transmisja na dużym ekranie komputera stacjonarnego jest bardziej energochłonna niż na laptopie, a ta z kolei bardziej niż na telefonie. Transmisja danych może przebiegać łączem światłowodowym, generującym około pięciokrotnie mniejsze zużycie energii niż sieć komórkowa i ośmiokrotnie mniejsze niż sieć oparta na infrastrukturze miedzianej [20].

Biorąc pod uwagę miks energetyczny występujący w Polsce 1 kWh energii elektrycznej generuje 0,795 kg emisji CO2 [21], zatem godzina rozmowy wideo w Wigilię i godzina w pierwszy dzień Świąt, przy użyciu laptopa wykorzystującego sieć światłowodową, odpowiada za ok. 0,1 kg emisji CO2 do atmosfery. W przypadku najmniej efektywnej energetycznie sieci miedzianej i bardzo wysokiej jakości transmisji, wartość ta urośnie do ok. 0,55 kg emisji.

Z drugiej strony, przeniesienie rozmów rodzinnych do internetu zmniejszy liczbę podróży Polaków w okolicach Świąt. Doroczne badania ankietowe prowadzone przez Deloitte wskazują, że przeciętne wydatki na podróże w okresie świątecznym zmniejszą się o 147 PLN w porównaniu do 2019 r. [22]. Może to odpowiadać np. 466 km podróży samochodem lub przejazdowi pociągiem z Krakowa do Rzeszowa (Intercity, w dwie strony) lub przejazdu na odległość 500-600 km w drugiej klasie pociągu TLK (wraz z powrotem) [23]. W przypadku transportu autobusowego moglibyśmy zakupić bilet z Warszawy do Wrocławia lub Katowic, odpowiadający trasie ok. 640 km (w obie strony).

Pasażer rezygnujący z podróży świątecznej koleją oszczędzi zatem przeciętnie 15 kg CO2 [24]. Znacznie bardziej emisję zredukują jednak osoby rezygnujące z podróży autem lub autobusem. Nawet biorąc pod uwagę krótszy dystans, który mogą pokonać za tę samą kwotę, oszczędzą one aż 48 kg CO2 w przypadku auta lub 44 kg CO2 w przypadku autobusu. Emisje CO2 generowane w świątecznej podróży do rodziny są więc o rząd wielkości większe niż przy najbardziej nawet energochłonnych transmisjach wideo. Przy małych odległościach wynik może być inny – dla posiadaczy łącza w technologii miedzianej podróż koleją można rozważyć na odległość do 36 km, autobusem do 8 km, a samochodem na nie więcej niż 5 km. W gorszej sytuacji są posiadacze łącza światłowodowego, którzy już po przejechaniu jednego kilometra swoim autem generują więcej emisji CO2 niż podczas dwugodzinnej rozmowy nawet w najwyższej jakości.

Pandemia pokazała wielu z nas, że łączenie obowiązków zawodowych z życiem rodzinnym może wiązać się z pozytywnymi, jak i negatywnymi efektami ubocznymi, które wynikają z równoległej aktywności w obu obszarach (tzw. work-family spillover). Efekty te zachodzą w momencie przenoszenia nastroju oraz emocji związanych z pracą na życie rodzinne lub odwrotnie [25]. Brak wyraźnych granic między domenami powoduje przenikanie się życia rodzinnego i zawodowego, co może prowadzić do licznych komplikacji. W literaturze szczególnie często pojawia się wątek negatywnych skutków ubocznych, które mogą wynikać z konfliktu spowodowanego stresem, brakiem czasu oraz energii potrzebnej, aby sprostać wszystkim zobowiązaniom [26]. W efekcie, prowadzi to do pogarszającej się odporności oraz kondycji psychicznej [27]. Eksperci wyróżniają również pozytywne efekty wpływu życia zawodowego na prywatne, jak i życia prywatnego na zawodowe. Część badań [28] wskazuje nawet, że występowanie pozytywnych efektów może oznaczać potencjalne korzyści, niwelujące – przynajmniej częściowo – trudności łączenia ze sobą wielu obowiązków. Jedną z takich zalet może być możliwość odreagowania stresu przez wykonywanie bardziej preferowanych obowiązków. Pozytywne efekty zewnętrzne ma też nabywanie doświadczenia w jednej domenie, które później może być użyte w drugiej. Siła danego efektu zależy przy tym głównie od czynników życiowych oraz warunków pracy, m.in.: wieku, swobody podejmowania decyzji, stanu cywilnego, czasu pracy oraz presji ze strony pracodawcy.

Negatywne efekty łączenia życia zawodowego z prywatnym mogą być szczególnie odczuwalne podczas tegorocznego okresu świątecznego. Frustracja i stres wynikające z konieczności pracy zdalnej, a także utrudnione kontakty z bliskimi oraz niepewność rozwoju sytuacji epidemicznej mogą prowadzić do kumulacji napięcia, które świadomie lub podświadomie będziemy przenosić na swoich bliskich przy wigilijnym stole. Specyf iczny charakter więzi rodzinnych może jednak pomóc w rozładowaniu napięcia i ograniczonej eskalacji efektu. Badania w zakresie psychologii ewolucyjnej pokazują, że relacje rodzinne stanowią dodatkową motywację do działań altruistycznych [29]. Dzięki nim jesteśmy podświadomie bardziej skłonni łagodzić konflikty i „poświęcać” się dla najbliższych. Duży wpływ na postrzeganie relacji rodzinnych ma tzw. dobór krewniaczy (ang. kin selection), czyli szczególna przychylność osobom krewnym, która służy podświadomej ochronie naszej linii genetycznej [30]. Oznacza to, że za sprawą adaptacyjnych procesów ewolucyjnych bardziej angażujemy się w opiekę członków rodziny, kosztem m.in. najbliższych przyjaciół, nawet jeśli na innych płaszczyznach lepiej dogadujemy się z osobami formalnie z nami niespokrewnionymi. Pokazuje to ciekawe badanie [31] sprawdzające skłonność do podjęcia wysiłku podróży w celu spotkania się z bliskimi. W przypadku spotkania z dalszymi krewnymi to bliskość emocjonalna okazała się głównym czynnikiem decydującym o decyzji przebycia dłuższej podróży. Natomiast w odniesieniu do bliskich krewnych dużo większe znaczenie dla podjęcia trudu podróży miała bliskość genetyczna, nawet kosztem czynników emocjonalnych, czy indywidualnych preferencji. Badanie dobrze obrazuje również większą skłonność do poświęceń – uczestnicy byli gotowi jechać dłużej na spotkanie z bliskimi niż z dalekimi krewnymi. Paradoksalnie zatem, mimo licznych utrudnień i narastającej presji, więzi rodzinne mogą stanowić oazę spokoju podczas tegorocznych, innych niż wszystkie świąt.