Tygodnik Gospodarczy 8/2022, 24 lutego 2022

Badania konfliktów w Afryce Subsaharyjskiej wykazują straty gospodarcze nie tylko państw, w których toczy się konflikt, ale również całych regionów¹. Państwo objęte konfliktem traci obywateli, którzy giną lub uciekają przed przemocą, a więc także kapitał ludzki i społeczny. Zniszczeniu ulega infrastruktura, co prowadzi do głębokiej recesji i załamania struktur gospodarczych i państwowych. Badania MFW wskazują, że w Afryce Subsaharyjskiej konflikty przekładały się na przeciętny spadek PKB per capita o ok. 15-20 proc. w danym państwie w ciągu 5 lat².

Długi i konflikt w Syrii o dużym nasileniu (2011- do dziś) miał drastyczne konsekwencje społeczno-gospodarcze. W trakcie wojny zginęło 350 tys. osób, a w wyniku masowej migracji liczba ludności 21-milionowego kraju zmalała o połowę. Straty gospodarcze w latach 2011-2016 szacowane były na 226 mld USD, czyli czterokrotność PKB Syrii w 2010 r.³. W 2020 r. łączne straty mogły sięgnąć 1,2 bln USD⁴. Dewastacja gospodarki jest odczuwalna do dziś, głód cierpi 60 proc. społeczeństwa⁵. Wojna negatywnie oddziałuje na eksport do Syrii, szczególnie z Jordanii czy Turcji, zakłóciła szlaki handlowe oraz zmniejszyła liczbę turystów. Choć spadki handlu z Syrią dotyczyły też Libanu, konflikt stworzył dla tego kraju też nowe szanse gospodarcze – Liban zastąpił zniszczoną produkcję syryjską, np. żywności tak na rynku krajowym, jak i syryjskim, a uchodźcy zwiększyli konsumpcję⁶.

Gdyby nie II Intifada (2000-2005) przeciętna produkcja firm w Okupowanych Terytoriach Palestyńskich byłaby o 6,4 proc. wyższa. Konflikt zbrojny odpowiadał w 70 proc. za spadek⁷, w dużej mierze poprzez zakłócenia dostaw, zastępowanie dostawców krajowych zagranicznymi. Z kolei badania UNCTAD wskazują, że izraelska blokada Gazy w latach 2007-2018 doprowadziła do strat w wysokości od 8 mld USD do 17 mld USD, czyli od połowy do całego PKB OTP⁸. Konflikt pozostaje też stałym kosztem dla Izraela. W wyniku samego poboru do wojska dochodzi do utraty kapitału ludzkiego szacowanego na 4 proc. rocznie⁹.

Wojna w Kosowie (1998-1999) również wpłynęła negatywnie na gospodarki regionu. Dla Serbii secesja regionu oznaczała spadek PKB kraju o 19 proc., a eksportu o 50 proc. w 1999 r.¹⁰. Napływ ludności z Kosowa był szacowany na ok. 1 mln osób. Albania i Macedonia Północna przyjęły najwięcej uchodźców, odpowiednio 13 proc. i 11 proc. ludności tych krajów. Zniszczone zostały drogi tranzytowe – najbardziej odczuła to Macedonia Północna, której 2/3 eksportu było transportowane przez tereny Kosowa (udział eksportu w PKB w latach 1998-1999 spadł o 0,2 pkt. proc. – dane BŚ). Wojna spowodowała też utratę rynku zbytu w Kosowie – w szczególności ucierpiała Bośnia i Hercegowina, której udział eksportu w PKB w latach 1999-2000 spadł o 6 pkt. proc. W Albanii i Macedonii Północnej między 1998 r. a 1999 r. spadł także udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych w PKB.

Z kolei w trakcie największego kryzysu związanego z wojną w Donbasie (2014 r. i 2015 r.) ukraińskie PKB zmalało o połowę w porównaniu z 2013 r. (dane MFW). Polski eksport na Ukrainę spadł o 30 proc. Obecnie Ukraina jest czwartym odbiorcą polskiego eksportu poza państwami UE (2,19 proc. udziału w całości eksportu)¹¹.

Według zapowiedzi Ursuli Von Der Leyen, możliwe sankcje UE na Rosję mogą obejmować także wstrzymanie importu gazu. Według szefowej Komisji Europejskiej, Unia jest odbiorcą 2/3 rosyjskiego gazu, przez co takie działania mogłyby znacząco wpłynąć na budżet dostawcy. Jako alternatywę wskazuje import gazu z innych źródeł, na czele z gazem LNG¹². Objęciu sankcjami także sektora energetycznego przeciwni są niektórzy europejscy politycy, w tym premier Włoch Mario Draghi¹³.

Aby sprawniej tworzyć gospodarkę obiegu zamkniętego, Unia Europejska musi sobie poradzić z nadmierną produkcją i niewystarczającym recyklingiem elektrośmieci. Przeciętny mieszkaniec Unii wyrzuca co roku około 8 kg elektrośmieci, czyli części lodówek, pralek, czajników, laptopów, drukarek, odkurzaczy czy aparatów fotograficznych. Kraje wyraźnie różnią się pod względem ilości produkowanych śmieci oraz ich recyklingu. Chociaż w Austrii czy Szwecji ponownie wykorzystuje się ponad 40 proc. elektroodpadów, to jednocześnie mieszkańcy tych państw generują ich ponad dwukrotnie więcej per capita niż Polacy czy Maltańczycy.

Pandemia oraz nauczanie zdalne przyczyniły się do nieznacznego poprawienia stopnia informatyzacji polskiego społeczeństwa, ale wiązały się również z wieloma negatywnymi efektami ekonomicznymi i edukacyjnymi. Ostatnia publikacja GUS pt. Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2021 roku obrazuje, że stan dostępu do internetu w gospodarstwach domowych jest bardzo dobry, a zwłaszcza w tych gospodarstwach, w których są dzieci. Niestety, wraz z przeniesieniem nauki do domu – zdaniem opiekunów – pogorszyła się jakość nauczania. Co więcej, nowa forma uczenia wiązała się z poniesieniem dodatkowych kosztów, na które nie wszystkie gospodarstwa domowe mogły sobie pozwolić w równym stopniu.

W 2021 r. niemal wszystkie gospodarstwa domowe z dziećmi (99,7 proc.) posiadały dostęp do internetu w domu. Jest to wynik wyższy o 10,9 pkt. proc. od gospodarstw domowych bez dzieci. Warto dodać, że choć różnice w poziomie dostępu gospodarstw domowych do internetu są coraz mniejsze, to osoby mieszkające w miejscach o niskim poziomie zurbanizowania wciąż mają gorszy dostęp do sieci. W porównaniu z obszarami o wysokim poziomie zurbanizowania na zachodzie kraju, te o niższym poziomie na wschodzie wypadają aż o 6,1 pkt. proc. słabiej.

Wzrost liczby gospodarstw domowych z dziećmi korzystających z internetu jest wynikiem pandemii i związanego z nią obowiązku nauczania zdalnego. W zeszłym roku niemal 15,8 proc. osób w wieku 16-74 lata opiekowało się dzieckiem objętym obowiązkiem nauczania zdalnego. Poza rosnącą informatyzacją, taka forma nauczania wiąże się z negatywnym efektem ekonomicznym dla wielu gospodarstw domowych. Przede wszystkim, zaczęły one ponosić dodatkowe koszta związane z koniecznością zakupu sprzętu komputerowego czy zapewnienia lepszej jakości łącza internetowego. Wśród osób zarabiających 7000 PLN i więcej, aż 9,5 proc. poniosło tego typu wydatki. Wśród osób najmniej zarabiających (poniżej 3240 PLN) ten odsetek wynosi 3,9 proc.

Wysoka inflacja będzie utrzymywać się przez cały 2022 r. W styczniu ceny towarów i usług konsumpcyjnych wzrosły o 9,2 proc. względem ub.r. W lutym inflacja obniży się o około 1,5 pkt. proc. z uwagi na wdrożenie tarcz inflacyjnych. Równolegle bank centralny przeciwdziała zjawisku rosnących cen wprowadzając podwyżki stóp procentowych, ale efekt tych działań będzie widoczny raczej w II połowie roku.

Wprowadzone przez rząd tarcze antyinflacyjne mają wspierać mniej zamożne gospodarstwa domowe w obliczu intensywnego wzrostu cen towarów i usług. Większość działań w ramach tarcz polega na zmniejszeniu stawki podatku VAT na określone kategorie produktów – paliwo, podstawowe produkty spożywcze, gaz, prąd i nawozy.

Inflacja jest szczególnie dotkliwa dla osób o mniejszych dochodach, które większą część budżetu przeznaczają na produkty podstawowej potrzeby. Dwie największe kategorie wydatków gospodarstw domowych to żywność i napoje bezalkoholowe oraz użytkowanie mieszkania i nośniki energii. Wśród gospodarstw domowych o najniższych dochodach wydatki na żywność stanowią 32 proc. łącznego budżetu, a koszty utrzymania mieszkania – 19 proc. Wśród gospodarstw o najwyższych dochodach te odsetki są znacznie mniejsze – wynoszą odpowiednio 22 proc. i 17 proc. Kolejną co do wielkości kategorią wydatków gospodarstw domowych jest transport – na ten cel nieco większą część budżetu przeznaczają gospodarstwa domowe o wyższych dochodach (9-10 proc.) niż pozostałe (7-9 proc.).

Dla mniej zamożnych gospodarstw domowych szczególnie istotna jest obniżka cen żywności i rachunków za energię. Zerowa stawka VAT na produkty spożywcze przekłada się na spadek cen żywności. W 2020 r. średnie miesięczne wydatki na żywność wśród 20 proc. najmniej zamożnych gospodarstw domowych wynosiły 270 PLN na osobę. Przy obecnym wzroście cen i braku interwencji rządu wydatki podniosłyby się do około 300 PLN. Szacujemy, że zastosowanie zerowego VAT obniża ten koszt o około 10 PLN w skali miesiąca, co odpowiada 3 proc. wydatków. Średni miesięczny koszt rachunków za energię wśród gospodarstw o najniższych dochodach w 2020 r. wynosił około 100 PLN na osobę. Ze względu na inflację obecnie może to być około 130 PLN. Interwencja rządowa oznacza oszczędność 20 PLN na osobę w skali miesiąca (15 proc. wydatków).

Wejście w życie 1 stycznia 2020 r. ustawy mającej na celu ograniczenie zatorów płatniczych²⁸ tylko w niewielkim stopniu poprawiło sytuację w zakresie nieterminowego regulowania należności przez odbiorców. Z badań Polskiego Instytutu Ekonomicznego (listopad 2021 r., n=1000, CATI) wynika, że tylko nieco mniej firm w 2021 r., w porównaniu z 2020 r., wskazało na spadek zatorów płatniczych (odpowiednio: 10 proc. i 14 proc.). Większość firm (59 proc.) nie odnotowała zmian w tym zakresie.

Zatory płatnicze miały duże lub bardzo duże znaczenie jako bariera działalności dla 40 proc. firm – wynika z badań PIE i BGK na potrzeby Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK)²⁹. Firmy małe i średnie były bardziej krytyczne niż duże w postrzeganiu zatorów płatniczych jako bariery w działalności przedsiębiorstwa. Obawiają się one sytuacji, w której firma, nie dostająca należności w terminie, ma problem z płynnością, co może prowadzić do upadku przedsiębiorstwa. Firmy duże łagodniej podchodzą do nieterminowego regulowania należności przez odbiorców produktów/usług, gdyż często to właśnie one nie płacą terminowo. Wynika to z ich lepszej pozycji wobec partnerów biznesowych i często też korzystniejszej sytuacji ekonomicznej. Uciążliwość zatorów zmniejszyła się w lutym, w porównaniu ze styczniem 2022 r., w ocenie firm o wszystkich wielkościach (wykres 7).

Przemiany społeczne i gospodarcze czasu pandemii COVID-19 spowodowały, że dyskusja nad 4-dniowym tygodniem pracy nabrała tempa. W Szkocji, Islandii, Hiszpanii, Nowej Zelandii wdrażane są lub planowane kolejne eksperymenty zmniejszające czas pracy do czterech dni. Mimo zachęcających dotychczasowych doświadczeń pokazujących, że dzięki krótszemu tygodniowi pracy pracownicy są szczęśliwsi i mniej zestresowani bez uszczerbku dla jakości oferowanych usług czy produktywności, pojawiają się analizy sugerujące, że podobne efekty w zakresie wellbeingu pracowników można osiągnąć nie zmniejszając wymiaru pracy, a zmieniając sposób jej organizacji.

W badaniach przeprowadzonych przez Gallupa odsetek osób odczuwających wypalenie zawodowe wzrastał wraz z liczbą przepracowanych dni w tygodniu. Wśród osób pracujących sześć dni wyniósł 38 proc., wśród pracowników pracujących standardowe pięć dni odsetek ten był równy 26 proc., a w przypadku czterech dni tylko 23 proc. Jednocześnie aż 63 proc. pracowników pracujących cztery dni (najwyższy wynik w badaniu) podkreślało wysoki poziom satysfakcji z pracy i życia.

Nie dziwią zatem wyniki licznych badań pokazujących pozytywne nastawienie pracowników do krótszego tygodnia pracy. Jednak nie wszyscy pracownicy równie chętnie opowiadają się za trzydniowym weekendem. W przeprowadzonym w USA badaniu ustalono, że czterodniowym tygodniem pracy zainteresowanych jest aż 90 proc. millenialsów (ur. 1981-1994), 86 proc. respondentów z pokolenia X (ur. 1965-1980), 83 proc. tzw. baby boomers (ur. 1946-1964) i tylko 76 proc. pokolenia Z (ur. 1995-2010)³¹.

Z kolei w raporcie firmy JLL 74 proc. respondentów (pracowników biurowych) wskazało 4-dniowy tydzień pracy jako najbardziej pożądaną opcję organizacji pracy. Jednocześnie 72 proc. osób wskazało work-life balance jako wartość cenioną wyżej niż wysokie wynagrodzenie (69 proc.)³².

Na podstawie danych zebranych w siedmiu regionach świata autorzy wspomnianego raportu Gallupa stwierdzili, że w przypadku osób, które czerpią dużą satysfakcję z aktywności zawodowej, nie spada ona znacząco, mimo wzrostu liczby dni pracy. W podsumowaniu badania można przeczytać, że jeśli chodzi o ogólne samopoczucie, jakość doświadczenia zawodowego ma od 2,5 do 3 razy większy wpływ niż liczba dni lub godzin pracy³³.

To jednak nie oznacza, że możemy lub powinniśmy pracować 50 lub 60 godzin w tygodniu. Przeciętny pracownik biurowy jest w pełni skoncentrowany tylko przez około 3 godziny dziennie. To sugeruje, że być może zanim wprowadzimy 4-dniowy tydzień pracy, warto pomyśleć nad zmianą organizacji pracy i poeksperymentować z 5- lub 6-godzinnymi dniami. 3 godziny głębokiej, skupionej, zadaniowej pracy i 2-3 godziny na spotkania, e-maile i inne zadania, które wymagają mniej skupienia na szczegółach³⁴. Większa elastyczność wykonywanej pracy, to większe zadowolenie pracownika, mniej przypadków wypalenia zawodowego, mniejszy stres przy zachowaniu takiego samego poziomu produktywności.

W 1926 r. Ford Motor Company skrócił 6-dniowy tydzień pracy do 5 dni. Argumentowano, że przy zachowaniu dotychczasowych wynagrodzeń zmiana ta nie tylko nie zmniejszy produktywności, ale nawet ją zwiększy, ponieważ pracownicy będą wkładali większy wysiłek w wykonywanie powierzonych im zadań. W Polsce wprowadzenie wolnych sobót zajęło około 16 lat (pierwsza wolna sobota była 21 lipca 1973 r.)³⁵. Nie wydaje się, żeby w 50. rocznicę pierwszej wolnej soboty miał pojawić się wolny piątek. Pojawia się więc pytanie, czy w międzyczasie można osiągnąć wzrost subiektywnego poczucia dobrobytu pracowników innymi metodami?