Tygodnik Gospodarczy 16/2022, 21 kwietnia 2022

Mimo deklaracji przedstawicieli Federacji Rosyjskiej¹, nadziei części rosyjskich analityków na intensyfikację relacji handlowych z Japonią² i nowych kontraktów zawieranych z Chińską Republiką Ludową³, dywersyfikacja kierunków eksportu, na którą liczy Rosja⁴, pozostaje mało realna. W dwuletniej perspektywie czasowej⁵ najwyżej 1,8 mln baryłek ropy i maksymalnie 200 mln m³ gazu dziennie będzie mogło zostać przekierowane przede wszystkim do Indii i Chin, zamiast do UE, USA, Korei Płd. i Wielkiej Brytanii. Ponad 0,9 mln baryłek ropy i co najmniej 220 mln m³ gazu dziennie zostanie bez nabywców ze względów technicznych i gospodarczych⁶.

W 2021 r. 4,7 mln z ponad 10 mln produkowanych dziennie baryłek ropy naftowej trafiało na eksport w formie nieprzetworzonej^{7, 8}. W grudniu 2021 r. nieprzetworzona ropa naftowa odpowiadała za 18,9 proc. rosyjskiego eksportu (10,7 mld USD z 56,8 mld USD)⁹. Największym importerem były kraje Europy należące do OECD¹⁰ (2,3 mln baryłek dziennie), Chiny (1,4 mln b/d), Białoruś (0,3 mln b/d) oraz USA (0,2 mln b/d)¹¹.

Mimo stopniowego ograniczania importu rosyjskiej ropy do większości krajów rozwiniętych, Indie i Chiny nie wykazują chęci do zastosowania sankcji. Indie zwiększyły import tańszej rosyjskiej ropy Ural z 12 mln baryłek w całym 2021 r. do 14 mln tylko podczas półtora miesiąca od początku napaści na Ukrainę¹². Według analityków rynku, także Chiny – mimo obecnie umiarkowanego zainteresowania nowymi kontraktami na ropę z Rosji¹³ – mogą zwiększyć krótkoterminowo import ropy o 1,5 mln baryłek dziennie celem zapełnienia magazynów¹⁴.

W przypadku obłożenia embargiem rosyjskiej ropy przez kraje UE i inne kraje rozwinięte potępiające działania Rosji (np. Koreę Płd. i Japonię) oraz utrzymania embarga przez USA nawet przy bardzo radykalnym zwiększeniu importu przez Chiny i Indie, 0,9 mln baryłek rosyjskiej ropy dziennie (202 mln baryłek rocznie) nie znalazłoby kupca¹⁵. Przekładając ten trend także na produkty ropopochodne sprzedawane przez Rosję widać zmniejszanie podaży już teraz – według Międzynarodowej Agencji Energetycznej do pierwszej połowy kwietnia podaż rosyjskiej ropy spadła o 700 tys. baryłek dziennie. Przy dalszym rozszerzaniu sankcji spadek ten, według prognoz, może pogłębić się do 1,5 mln baryłek, a od maja osiągnąć nawet do 3 mln baryłek dziennie (1,1 mld baryłek rocznie)¹⁶.

Eskalacja wojny w Ukrainie to potencjalne zagrożenie dla Unii Europejskiej (UE). W razie rozlania się konfliktu poza granice Ukrainy najbardziej zagrożone będą kraje Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW), a więc Polska, Słowacja, Czechy i kraje bałtyckie. Wsparcie udzielane dzisiaj Ukrainie to także inwestycja w bezpieczeństwo UE, a brak podejmowania takich działań jest nieopłacalny. Dlaczego? Poniżej wyjaśniamy, z jakimi stratami w razie wojny w krajach EŚW musiałyby się zmierzyć Niemcy jako największa gospodarka UE.

Rosyjska inwazja na kraje UE oznacza skokową deprecjację EUR. Będzie to efekt masowej ucieczki inwestorów z europejskich rynków finansowych. Słaba waluta oznacza wzrost cen we wszystkich krajach strefy euro. Najbardziej podrożeją podstawowe produkty, czyli żywność, energia oraz paliwa. Europejski Bank Centralny (EBC) wskazuje, że osłabienie waluty o 30 proc. modelowo powoduje wzrost inflacji w strefie euro o 1,0 proc. Wpływ związany z wojną może być wyraźnie silniejszy.

Wojna zagrozi bezpieczeństwu żywnościowemu Niemiec. Do tej pory konflikt w Ukrainie przekłada się wyłącznie na wzrost cen żywności w Niemczech, a nie na jej dostępność. Kraje Europy Środkowo-Wschodniej są jednak bardziej znaczącymi dostawcami żywności do Niemiec niż Rosja i Ukraina. Polska, Czechy i Słowacja odpowiadają za 40 proc. niemieckiego importu zbóż, a Rosja i Ukraina za 2 proc. Dodatkowo, 10 proc. niemieckiego importu olejów i 15 proc. kasz i mąki pochodzi z Polski, Czech oraz Słowacji. Rosja i Ukraina dostarczają odpowiednio 7 proc. i 1 proc. niemieckiego importu tych produktów. Wojna w UE oznacza więc nie tylko wzrost cen, ale również przerwanie dostaw żywności do Niemiec i puste półki w sklepach.

Poszkodowane będą najważniejsze gałęzie niemieckiego przemysłu. Aż 38 proc. niemieckiego importu części samochodowych z UE pochodzi z krajów Polski, Czech, Słowacji i krajów bałtyckich. Motoryzacja odpowiada za 20 proc. produkcji niemieckiego przetwórstwa. Przerwanie dostaw części z krajów Europy Środkowo-Wschodniej oznacza więc poważne problemy niemieckiej motoryzacji. Zagrożone będą również pozostałe gałęzie niemieckiego przemysłu. Kondycja przetwórstwa żywności, które odpowiada za 8 proc. niemieckiego przetwórstwa, pogorszy się z uwagi na braki półproduktów. Również produkcja maszyn (14 proc. produkcji niemieckiego przetwórstwa) zostanie mocno ograniczona z powodu mniejszej dostępności urządzeń z krajów EŚW.

Według Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK²⁴), sytuacja branży budowlanej w kwietniu w porównaniu do ostatnich dwóch miesięcy uległa poprawie. MIK wyniósł 108,2 pkt., czyli o 6,5 pkt. więcej niż w marcu i o 12,5 pkt. więcej niż w lutym. O wzroście wskaźnika zadecydowały wysokie poziomy komponentów MIK związane z płynnością finansową (124,2 pkt.), zatrudnianiem pracowników (119,2 pkt.) oraz z mocami produkcyjnymi (115,4 pkt.). Poniżej poziomu neutralnego znalazły się komponenty dotyczące nowych zamówień (91,2 pkt.) oraz inwestycji (92,5 pkt.).

Przemysł motoryzacyjny odpowiadał w 2018 r.²⁵ za 0,4 proc. rosyjskiego PKB. Blisko 80 proc. produkcji powstającej w tym przemyśle było związane z wytwarzaniem samochodów (pozostała wynikała z produkcji części). W ostatnim roku przed pandemią COVID-19 (2019), z taśm montażowych zjechało 1,7 mln pojazdów, z czego ponad 1,5 mln to samochody osobowe²⁶. Oprócz rodzimych producentów, takich jak AwtoWAZ (marka Łada), Avtotor, GAZ, w Rosji powstają też samochody zagranicznych marek, m.in. Renault, Volkswagen, Hyundai, Toyota, Nissan.

Raport rosyjskiej Wyższej Szkoły Ekonomiki²⁷ pokazuje, że w motoryzacji utrzymuje się ponad 50-proc. zależność od części samochodowych importowanych zza granicy. Wśród gałęzi przemysłu o najwyższym poziomie uzależnienia od importu znalazły się także branże: odzieżowa (75 proc.), komputerowa (69 proc.), wyrobów elektronicznych (58 proc.), farmaceutyczna (53 proc.). Jest to związane przede wszystkim z uzależnieniem Rosji od importu wysokich technologii. Jednak jeśli wziąć pod uwagę nie tylko części motoryzacyjne, ale wszystkie materiały potrzebne do produkcji samochodów (blacha, lakier itp.), to w 2018 r. do wytworzenia jednej jednostki w przemyśle motoryzacyjnym w Rosji potrzebne było 0,54 jednostki materiałów krajowych pochodzących ze wszystkich działów gospodarki oraz 0,24 jednostki materiałów importowanych. Pozostałą część stanowiła wartość dodana. Popyt na importowane części i akcesoria motoryzacyjne wynikał głównie z produkcji zagranicznych koncernów. Najwięcej wkładu dostarczały Niemcy, Japonia, Chiny, Korea Płd., USA, Słowacja, Czechy, Wielka Brytania, Francja. Polska znalazła się dopiero na 11. miejscu.

Produkowane w Rosji pojazdy prawie w całości sprzedawane są na rynku krajowym – na eksport przeznaczane jest co najwyżej kilka procent krajowej produkcji. Jednocześnie, rocznie na rynek rosyjski trafiało przed pandemią COVID-19 około 300 tys. zagranicznych pojazdów, m.in. z Niemiec, USA, Białorusi, Chin, Słowacji i Wielkiej Brytanii. W efekcie, w 2019 r. sprzedaż pojazdów w Rosji była wyższa niż ich produkcji i wyniosła blisko 1,8 mln sztuk.

W rosyjski sektor motoryzacyjny uderza przede wszystkim odcięcie od zaawansowanych technologicznie części (np. zawierających półprzewodniki) spowodowane nałożeniem sankcji przez ważnych graczy (USA, UE, Koreę Płd., Japonię i Tajwan). Duże znaczenie ma też nieformalne działanie sankcji, które oznacza, że rosyjski rynek stał się toksyczny i duża część zagranicznych producentów wstrzymała dostawy komponentów do swoich zakładów i dalsze inwestycje. Doprowadziło to do wyraźnego wzrostu cen samochodów w Rosji – tylko w marcu auta zagraniczne zdrożały o 29,2 proc. w stosunku do lutego²⁸. Brak części zamiennych i komponentów spowodował przestoje także w zakładach rosyjskich producentów. Aby wznowić produkcję, rosyjskie władze zalegalizowały tzw. „import równoległy” – sprowadzanie części zamiennych z krajów trzecich bez zgody oficjalnych przedstawicieli, a także zezwoliły na obniżenie wielu norm dotyczących bezpieczeństwa (np. ABS), komfortu i emisji spalin.

W ubiegłym tygodniu rząd Sri Lanki poinformował, że poprosił Międzynarodowy Fundusz Walutowy o wsparcie w programie restrukturyzacji zagranicznego zadłużenia. Jednocześnie zapowiedział, że wstrzymuje regulowanie zobowiązań w obcych walutach do czasu porozumienia o ich restrukturyzacji²⁹. Władze w Colombo zdecydowały przeznaczać niewielkie rezerwy walutowe (ok. 2 mld USD³⁰) na zakup nośników energii i żywności, a nie regulowanie międzynarodowych zobowiązań, spośród których ok. 4 mld USD należało opłacić do końca 2022 r.³¹.

Sri Lanka to jeden ze 146 rządów, które w ostatnich 60 latach miały trudności ze spłatą zobowiązań. Chociaż ta liczba robi duże wrażenie (2/3 wszystkich niepodległych państw), to wynika głównie z częstych problemów małych i młodych państw z Afryki, Azji i Ameryki Południowej. To właśnie one odpowiadają za większość postępowań upadłościowych w ostatnich kilkudziesięciu latach (np. 22 państwa Ameryki Południowej mają za sobą problemy ze spłatą zobowiązań w II połowie XX i na początku XXI wieku). Od wielkiego kryzysu zadłużeniowego w latach 80. XX wieku, gdy niespłacane zobowiązania sięgnęły 6 proc. całkowitego zadłużenia, tzw. bankructwa państw nie są częste, a niespłacane zobowiązania w ostatniej dekadzie stanowiły tylko od 0,3 proc. do 0,9 proc. światowego długu publicznego³².

Od pierwszego opisanego w historii „bankructwa państwa”, czyli niewypłacalności króla Edwarda I w XIII wieku, najczęstszą przyczyną problemów z regulowaniem państwowych zobowiązań były wojny. Dla Europy szczególnie trudny był zwłaszcza okres wojen napoleońskich, gdy większość ówczesnych państw musiała ogłosić niewypłacalność³³. Co ciekawe, to właśnie wówczas swoje jedyne jak dotychczas problemy z regulacją zobowiązań miały państwa, które dzisiaj określane są mianem klubu oszczędnych (ang. frugal states), jak Niderlandy czy Szwecja³⁴. Poza okresami wojny problemy z wierzytelnościami na Starym Kontynencie miały głównie kraje tzw. bloku wschodniego, jednak to również się zmieniło. W ostatniej dekadzie w Europie jedynie Grecja oficjalnie naruszała umowy dotyczące terminów spłat należności (inne państwa, jak Irlandia czy Portugalia restrukturyzowały zobowiązania po kryzysie strefy euro, ale bez naruszania terminów spłat).

O niewypłacalności państw pisze się często jak o zjawisku zero-jedynkowym. Tymczasem kilkusetletnia historia zobowiązań rządowych pokazuje, że bardzo rzadko dochodziło do sytuacji, w których dłużnicy przestawali całkowicie spłacać zobowiązania, a instytucje kredytujące traciły wszystkie pożyczone pieniądze. Analiza 313 przypadków niewypłacalności państw z lat 1815-2016 wykazała, że redukcje długu zazwyczaj nie przekraczają 50 proc.³⁵. Całkowite lub niemal całkowite umorzenia zobowiązań zdarzają się niemal wyłącznie w sytuacji wielkich historycznych wydarzeń, jak rewolucje czy upadki państw. Dla przykładu: po rewolucji październikowej W. Lenin odmówił uznania długów Imperium Rosyjskiego, które wcześniej było uznawane za jednego z najbardziej wiarygodnych dłużników³⁶. Z kolei niemal całkowite umorzenie zobowiązań Austro-Węgier nastąpiło dopiero w latach 70. XX wieku.

Międzynarodowe debaty najczęściej dotyczą restrukturyzacji długu wobec zagranicznych wierzycieli, nieco mniej mówi się o procesach dotyczących długu krajowego. Tego typu wydarzenia w ostatnich 40 latach miały miejsce najczęściej w Ameryce Południowej i Środkowej (74 spośród 134), a także w Afryce (31 spośród 134). Zdecydowanie rzadziej występują w Azji i Europie (ostatnie przypadki dotyczyły Grecji i Cypru).

W wyniku napaści zbrojnej na Ukrainę wiele firm technologicznych zamknęło swoje oddziały w Rosji, w konsekwencji czego setki tysięcy rosyjskich specjalistów IT utraciło swoje dotychczasowe zatrudnienie. Siedziby swoich firm zamknęły nie tylko amerykańskie czy europejskie spółki, ale również chińskie i indyjskie. Indyjski gigant usług outsourcingowych i technologicznych – Infosys – opuścił rosyjski rynek w odpowiedzi na głosy krytyki zwracające uwagę na powiązania brytyjskiego ministra finansów Rishi Sunaka z córką założyciela Infosys, a prywatnie żoną ministra. Z kolei chiński Huawei Technologies wstrzymał zawieranie umów na dostawę sprzętu dla rosyjskich operatorów oraz zredukował zatrudnienie, w odpowiedzi na zakaz eksportu do Rosji wysokich technologii powstałych z wykorzystaniem amerykańskiego oprogramowania, sprzętu lub projektu (pozwala na to tzw. foreign direct product rule).

Od czasu inwazji z Rosji wyjechało ok. 70 tysięcy specjalistów IT³⁷. Masowy odpływ specjalistów IT – nie tylko programistów, ale również osób instalujących urządzenia, architektów systemów czy administratorów baz danych – to poważny cios w rosyjską gospodarkę, a zwłaszcza w jej potencjał rozwojowy i cyberbezpieczeństwo. Zagrożenie jest na tyle duże, że Duma wraz z Rosyjskim Stowarzyszeniem Komunikacji Elektronicznej zaproponowała wiele ulg i zachęt mających zatrzymać specjalistów w kraju. Nowy pakiet zapewni firmom IT zwolnienie z podatku dochodowego, natomiast pracownicy IT otrzymają odroczenie poboru do wojska, preferencyjne kredyty hipoteczne i dostęp do niskooprocentowanych pożyczek.

Mimo tych działań, kolejne 100 tysięcy pracowników sektora IT może opuścić Rosję w najbliższych miesiącach. Drugą falę migracji na ten moment wstrzymują obostrzenia w ruchu lotniczym, słaby kurs rubla oraz sankcje dotyczące międzynarodowych transakcji finansowych. Natomiast w dłuższym okresie te czynniki nie zatrzymają migracji specjalistów, którzy w obawie przed poborem do wojska i problemami z wypłacalnością rosyjskich firm szukają zatrudnienia głównie w krajach wschodniej Europy. Tak duży exodus osób z technicznym wykształceniem dołoży się do rosyjskiej luki IT, która szacowana jest na od 500 tys. do 1 mln osób.

Odpływ osób z technicznymi umiejętnościami z Rosji, Białorusi i Ukrainy to również szansa dla Polski na wypełnienie luki IT. W alokacji specjalistów IT zza wschodniej granicy ma pomóc rządowy program Poland Business Harbor, który skierowany jest specjalistów z Armenii, Gruzji, Mołdawii, Rosji i Ukrainy. Choć imigranci są mile widziani przez polskie firmy od lat zmagające się z brakiem informatyków, to kontekst wojny powinien uwrażliwić nas na potencjalne działania wywiadowcze Federacji Rosyjskiej.

W 2015 r. państwa członkowskie ONZ przyjęły agendę na rzecz zrównoważonego rozwoju. Dotyczy ona wspólnych strategii mających na celu eliminację ubóstwa, a także poprawę zdrowia, jakości edukacji i wzrostu gospodarczego na całym świecie. Postępy w osiąganiu celów zrównoważonego rozwoju są też na bieżąco monitorowane. Skala ubóstwa, która jest jednym z najważniejszych strategicznych wskaźników, w ostatnich dziesięcioleciach znacząco zmalała. Podczas gdy w 1990 r. w skrajnej biedzie żyło 36 proc. światowej populacji, w 2015 r. było to 10 proc.³⁸. Jednak w ostatnich latach spadkowy trend spowolnił. A w wyniku kryzysu wywołanego pandemią w 2020 r. po raz pierwszy globalne ubóstwo wzrosło.

Negatywne efekty pandemii dla gospodarek i społeczeństw były silniejsze w krajach biedniejszych. Pandemia pogłębiła istniejące już wcześniej słabości gospodarek rozwijających się – trudną sytuację na rynku pracy, wysoki dług publiczny i niewielki wzrost inwestycji. Kraje bogatsze zaciągały rekordowej wielkości niskooprocentowane pożyczki w celu finansowania wsparcia odbudowy gospodarek. W krajach biedniejszych nie było to możliwe, a wręcz przeciwnie – wiele z nich musiało przeprowadzić cięcia wydatków w obszarach kluczowych z perspektywy celów zrównoważonego rozwoju³⁹.