Tygodnik Gospodarczy 13/2022, 31 marca 2022

Produkty objęte zakazem wywozu z Rosji stanowiły w 2020 r. zaledwie 2,6 proc. unijnego importu z tego państwa. W odpowiedzi na sankcje nałożone przez państwa Zachodu, Rosja wprowadziła od 10.03.2022 r. środki odwetowe w postaci zakazu eksportu ponad 200 produktów. Są to to m.in. maszyny rolnicze wraz z częściami zamiennymi, sprzęt telekomunikacyjny, urządzenia i aparatura precyzyjna, pojazdy samochodowe, tabor szynowy oraz pozostałe środki transportu, wyroby z drewna. Zakazem objęto towary o wartości przywozu do UE równej w 2020 r. ponad 2,5 mld USD¹. Było to jednak zaledwie 0,12 proc. całego unijnego importu zewnętrznego. Zastosowane kontrsankcje będą prawdopodobnie szczególnie odczuwalne dla Finlandii, Estonii, Łotwy i Litwy. Produkty objęte zakazem rosyjskiego wywozu stanowiły bowiem ponad 0,5 proc. importu zewnętrznego tych państw.

Kontrsankcje rosyjskie będą najbardziej odczuwalne w przywozie wyrobów z drewna do UE. Jego wartość w 2020 r. wyniosła 458 mln USD, co stanowiło aż 29 proc. unijnego importu spoza UE tej kategorii produktów. Wprowadzone środki przyczynią się do pogorszenia sytuacji na rynku półproduktów wykorzystywanych w przemyśle meblarskim. Jednak od 03.03.2022 r. obowiązuje nałożony przez UE zakaz przywozu z Białorusi drewna i wyrobów z drewna. Ponadto, wyraźnie mniejsze znaczenie w dostawach spoza UE miał sprowadzony z Rosji tabor szynowy (3,6 proc.). Udział pozostałych grup produktów był marginalny.

W niewiele ponad miesiąc od rozpoczęcia rosyjskiej agresji na Ukrainę, do Polski przybyło około 2,3 mln³ uchodźców z Ukrainy. Doprowadziło to do sytuacji, w której Polska stała się drugim (po Turcji) państwem na świecie pod względem liczby przebywających uchodźców⁴. Taki napływ ludności z Ukrainy miał duży wpływ na rynek nieruchomości. Analizując dane pochodzące z jednego z dwóch największych⁵ w Polsce serwisów ogłoszeniowych Otodom.pl, od początku wojny w Ukrainie zauważyć można wyraźny spadek aktywnych ogłoszeń mieszkań na wynajem. Od stycznia do początku trzeciej dekady lutego liczba ogłoszeń pozostawała mniej więcej niezmienna, natomiast późniejsze tygodnie przyniosły szybki ich spadek.

Biorąc pod uwagę grupę 18 największych miast w Polsce, najbardziej znaczący procentowy spadek liczby aktywnych ogłoszeń w okresie pomiędzy 21.02. a 29.03.br. zanotowano w: Gorzowie Wlkp. (o 82 proc.: odpowiednio z 62 do 11), we Wrocławiu (o 78 proc.: z 1392 do 304), w Krakowie (o 74 proc.: z 1969 do 515) oraz w Gdańsku i Lublinie (o 71 proc.: odpowiednio z 647 do 186 i z 292 do 85). W Warszawie spadek ten wyniósł 61 proc. (z 5468 do 2137), natomiast w pozostałych stolicach województw było to od 46 proc. w Białymstoku do 66 proc. w Zielonej Górze. Wyjątek stanowi Olsztyn, w którym liczba ofert była taka sama (43).

Rosyjska ropa naftowa stanowiła blisko 1/4 importu surowca do UE w 2021 r. (dane za I-XI 2021). Unia sprowadza z Rosji dodatkowo liczne produkty ropopochodne (35 proc. importu w kategorii „ropa i produkty ropopochodne”). Wśród nich wysoki udział stanowią półprodukty rafineryjne (58 proc.), olej opałowy (25 proc.), oleje napędowe (21 proc.), nafta (19 proc.) i ciekły gaz z ropy naftowej (12 proc.) (wykres 5).

W latach 2014-2018 udział Rosji w imporcie oleju opałowego do UE spadł z ponad 40 proc. do ok. 13 proc. Do 2021 r. udział ten wzrósł do blisko 25 proc. Najbardziej uzależniona jest obecnie Holandia, na którą przypada blisko 75 proc. całego importu rosyjskiego oleju opałowego do UE w 2021 r. (8,2 mln ton). W następnej kolejności są Niemcy (7 proc.) i Włochy (4 proc.).

Największą część importowanych produktów ropopochodnych stanowią oleje napędowe (ok. 50 proc. ogółu). W 2021 r. rosyjskie rafinerie przerobiły 5,6 mln b/d (baryłek dziennie) ropy, z czego wyeksportowały 2,8 mln b/d produktów naftowych, głównie do Europy, gdzie trafiło 750 tys. b/d oleju napędowego, zaspokajając 10 proc. popytu¹². Z Rosji pochodzi w sumie ponad 20 proc. dostaw olejów napędowych. Najwięcej dociera do Niemiec, Francji i Polski, które odpowiadały w 2021 r. za 56 proc. unijnego importu. Przed pandemią w 2019 r. kraje te sprowadzały z Rosji odpowiednio 5 mln ton, 4,3 mln ton i 2,3 mln ton olejów napędowych.

Oleje napędowe są kluczowym paliwem europejskiego transportu i przemysłu, co utrudnia proces uniezależnienia się od Rosji. Unijne rafinerie nie są w stanie zaspokoić lokalnego popytu na olej napędowy¹³. Ograniczona podaż wpływa na wzrost cen. Olej napędowy kosztował w marcu 2022 r. więcej niż benzyna w 17 z 27 krajów Unii. W Niemczech i Francji ta sytuacja miała miejsce po raz pierwszy od 10-15 lat¹⁴. Niemiecka gospodarka zależy od dostaw z Rosji w blisko 75 proc.¹⁵. Uniezależnienie się od rosyjskiej ropy naftowej jest jednak możliwe¹⁶. Zastąpienie olejów napędowych z Rosji wymaga natomiast inwestycji w modernizację europejskich rafinerii, zmiany struktury floty pojazdów osobowych (mniejsze zużycie oleju napędowego) oraz redukcji zużycia poprzez ograniczenie prędkości na autostradach i zwiększenie wykorzystania komunikacji miejskiej¹⁷.

Modele ekonometryczne sugerują obecnie, że RPP powinna zakończyć cykl podwyżek stop procentowych w okolicach 5,5 proc. Spodziewamy się, że faktyczny wzrost będzie niższy. Formułowanie prognoz wzrostu do 7,5 proc. jest w naszej ocenie nieuzasadnione.

Modele statystyczne wskazują, że docelowa wysokość stóp procentowych NBP, przy inflacji rzędu 10 proc., to 5,5 proc. Ekonomiści formułują prognozy dotyczące decyzji Rady Polityki Pieniężnej (RPP) w horyzoncie 2 lat za pomocą tzw. reguły Taylora. To równanie, które uwzględnia 3 zmienne: wysokość inflacji w stosunku do celu banku centralnego, naturalną wysokość stóp procentowych oraz tzw. lukę popytową. Ostatnie dwa czynniki są nieobserwowalne, a wynik jest bardzo mocno uzależniony od przyjętych założeń.

Model szacujemy na podstawie danych z lat 2010-2019. Rozwinięcie próby o okres pandemii COVID-19 prowadzi do istotnego spadku znaczenia inflacji w decyzjach banku centralnego. Może być to efekt podwyższonej niepewności bądź spóźnionych decyzji RPP. Zakładamy, że to przejściowe zaburzenie.

Wysokość nominalną naturalnej stopy procentowej oszacowaliśmy statystycznie na poziomie 2 proc. Zakładamy, że wskaźnik spadł po 2016 r. To efekt dwóch czynników. Podobne tendencje zaobserwowaliśmy wcześniej w gospodarkach rozwiniętych – po kryzysie zadłużenia strefy euro docelowa wysokość stóp Fed czy EBC obniżyła się o około 1 pkt. proc.¹⁸, do Polski zmiany dotarły z opóźnieniem. Dodatkowo RPP IV kadencji był postrzegana jako mniej jastrzębia w stosunku do poprzedników, co także wpływało na decyzje o stopach procentowych. Założenie, że funkcje reakcji RPP w 2022 r. będą zbliżone do tych z lat 2010-2016 prowadzi do zbyt wysokiej prognozy stóp NBP o 1-1,5 pkt. proc.

Pandemia COVID-19 spowodowała zagrożenia dla działalności firm wynikające z lockdownów i w konsekwencji przerwanych łańcuchów dostaw oraz często utraty możliwości sprzedaży i świadczenia usług. W końcu 2021 r., po dwuletnim trwaniu pandemii COVID-19, polskie firmy za największe zagrożenie uznały wysoką inflację i niskie inwestycje. W innych krajach przedstawicieli firm niepokoiły również kwestie związane z cyberbezpieczeństwem biznesu²⁰.

Obecnie agresja Rosji na Ukrainę przyniosła nowe zagrożenia dla przedsiębiorstw. Firmy obawiają się problemów z łańcuchem dostaw oraz stagflacji, oznaczającej jednoczesną wysoką inflację i stagnację gospodarczą²¹. Z badań PIE przeprowadzanych na początku marca 2022 r. wynika, że 42 proc. przedsiębiorstw obawia się, że wojna może być dużym zagrożeniem dla prowadzonej przez nich działalności.

Aktualne obawy firm dotyczą różnych obszarów funkcjonowania przedsiębiorstw i z różnym natężeniem występują w poszczególnych sektorach gospodarki. Wśród firm mających duże obawy co do swojej działalności, w związku z trwającą wojną, szczególnie mocno eksponowany jest niepokój o przyszłą sytuację gospodarczą. Silnie odczuwają to firmy usługowe i budowlane (92 proc. wskazań). Istotne obawy dotyczą również rosnących cen energii, szczególnie uciążliwych dla produkcji (88 proc.), ale też dla handlu i usług (po 83 proc. wskazań). Firmy budowlane wiążą też swoje obawy z niedostępnością produktów, półproduktów i materiałów (63 proc.). Natomiast zatory płatnicze budzą niepokój przede wszystkim firm handlowych i transportowych (po 64 proc.). Dodatkowo podczas wojny pogłębił się problem z dostępnością pracowników, w szczególności w branżach zatrudniających przed wojną liczną grupę Ukraińców (budownictwo, TSL) – wykres 7. Niedobory pracowników związane są z obserwowanym po wybuchu wojny zjawiskiem powrotu mężczyzn do Ukrainy.

Społeczne obawy przed energetyką jądrową są duże. Ponad połowa Polaków uważa, że elektrownia jądrowa zawsze stwarza zagrożenie dla okolicznych mieszkańców – tak wynika z sondażu przeprowadzonego przez Digital Poland w październiku 2021 r.²⁴. Obawy dotyczą głównie zagrożenia promieniotwórczego w przypadku awarii i zagospodarowania niebezpiecznych odpadów radioaktywnych powstających przy wytwarzaniu energii.

Energetyka jądrowa jest stosunkowo bezpiecznym źródłem pozyskiwania energii. Wskazują na to liczne opracowania naukowe²⁵. Prawdopodobieństwo awarii elektrowni atomowej jest – przy obecnym poziomie rozwoju technologii – bardzo niskie. A prawdopodobieństwo choroby lub śmierci w wyniku promieniowania – jeszcze mniejsze. Nawet przy katastrofie, która wydarzyła się w Fukushimie w 2011 r., wbrew powszechnej opinii, nikt nie zmarł bezpośrednio na skutek narażenia na promieniowanie, a w efekcie pośrednim – dwie osoby. Badacze rozprawili się także z mitem, według którego odpady z elektrowni jądrowych mogłyby stanowić istotne zagrożenie – ich objętość jest tak naprawdę niewielka w porównaniu do odpadów z elektrowni węglowych, a odpowiednio zabezpieczone nie stanowią niebezpieczeństwa. Obecnie energetyka konwencjonalna stanowi dużo większe zagrożenie – ze względu na prawdopodobieństwo możliwych wypadków przy pracy (również śmiertelnych) oraz długotrwałe konsekwencje zdrowotne związane z zanieczyszczeniem powietrza²⁶.

Strach przed energetyką jądrową jest podsycany przez środki masowego przekazu. Media koncentrują się na przyciągnięciu odbiorców, co uzyskują m.in. wzbudzając poczucia zagrożenia. Dlatego kształtują poglądy w sposób stronniczy²⁷. Bardzo duży wpływ na kształtowanie opinii publicznej miał wypadek w Fukushimie. Podczas czterech miesięcy Google odnotował 73 mln wyszukań hasła „Fukushima” i 22 mln – „Fukushima promieniowanie” (w języku angielskim). Jednak większość wyników wyszukiwań, zamiast oparcia na kompleksowym i interdyscyplinarnym podejściu naukowym, traktowała temat jednostronnie, z dużym naciskiem na ryzyka, często bez podparcia wiedzą ekspercką²⁸.

Strach przed energetyką jądrową nasilają również krążące w Internecie fake newsy. Jednym z przykładów jest sytuacja z kwietnia 2020 r., kiedy w sieci nagle zaczęło krążyć wiele informacji o rzekomym skażeniu radiacyjnym nad Polską. Fałszywe informacje – opierające się rzekomo na nieoficjalnych doniesieniach Instytutu Badań Jądrowych – pojawiły się w różnych mediach społecznościowych oraz były przekazywane w formie łańcuszków sms-owych i mailowych²⁹. Wszystkie te informacje zostały zdementowane przez Państwową Agencję Atomistyki i Narodowe Centrum Badań Jądrowych. A zorganizowana akcja dezinformacyjna została przez polskie służby specjalne przypisana działalności Federacji Rosyjskiej³⁰.

Hamowanie rozwoju energetyki jądrowej w krajach europejskich jest korzystne dla rosyjskiej gospodarki. Dochody Federacji Rosyjskiej z eksportu gazu ziemnego są wysokie. Wartość eksportu gazu ziemnego z Rosji w 2021 r. – według Banku Centralnego tego kraju – wyniosła 62 mld USD³¹. Uran wykorzystywany w elektrowniach atomowych to paliwo znacznie mniej zależne od importu z Rosji – z tego kraju pochodzi mniej niż 6 proc. ogólnoświatowego wydobycia³². Rozwój energetyki atomowej jest kapitało- i czasochłonny, dlatego Rosja mogła świadomie od dawna podsycać sceptyczne nastroje³³.

Negatywne emocje wokół energetyki jądrowej nie powinny przysłaniać korzyści, które możemy czerpać z rozwoju tej technologii. Rozwój elektrowni atomowych jest długookresowo niezbędny do zatrzymania nadchodzącej katastrofy klimatycznej. Niskoemisyjne odnawialne źródła energii nie są w stanie zapewnić stabilnej produkcji na dużą skalę, zatem to energetyka jądrowa jest kluczowa do dekarbonizacji gospodarki³⁴.

Przed wybuchem wojny ukraiński sektor IT był jednym z najszybciej rozwijających sektorów gospodarki – odpowiadał za ok. 4 proc. PKB, a usługi IT stanowiły największą kategorię eksportowanych usług (2,7 proc. eksportu). Ukraina mogła też pochwalić się kilkoma jednorożcami – młodymi firmami, wycenianymi na ponad 1 mld USD, w tym dwoma wycenianymi na ponad 10 mld USD³⁵.

W 2020 r. sektor IT na Ukrainie wzrósł o 2,3 proc. poniżej trendu z lat wcześniejszych (5,5 proc.). Na 2021 r. prognozowano odbicie do 6,2 proc.³⁶, a szanse rozwoju IT widać po liczbie absolwentów: przed wojną kierunki związane z IT studiowało ponad 104 tys. osób (ponad dwukrotnie więcej niż w Polsce), a co roku dyplom uzyskiwało ok. 16,5 tys. studentów³⁷. Wojna z pewnością pogorszy te perspektywy – niektóre szacunki mówią o dramatycznym, 60-procentowym spadku wartości tego rynku³⁸. Spośród ponad 240 tysięcy specjalistów IT wielu nie będzie mogło pracować, część wyjedzie za granicę. Coraz poważniejsze są też problemy z dostępem do internetu na skutek niszczenia infrastruktury przez rosyjskie wojska. W krótkim okresie załamie to perspektywy rozwoju sektora. Główne regiony kształcące absolwentów i grupujące firmy z sektora to Kijów, Charków i Lwów, z których dwa pierwsze znajdują się bezpośrednio w strefie działań wojennych.