Tygodnik Gospodarczy 27/2022, 7 lipca 2022 r.

Agresja Rosji na Ukrainę i trwająca już czwarty miesiąc wojna ma negatywne konsekwencje dla życia społecznego i gospodarczego. Dotyka też polskie firmy, które zapytane tuż po wybuchu wojny o zagrożenie, jakie wojna może mieć dla działalności już sygnalizowały swoje obawy. Na początku marca 42 proc. badanych przez PIE i BGK przedsiębiorstw przyznało, że agresja Rosji na Ukrainę może w dużym lub bardzo dużym stopniu zagrozić prowadzonej działalności. Równocześnie 23 proc. nie podzielało takich obaw i chociaż widziały zagrożenie, to stopień jego wpływu na swój biznes określały jako bardzo mały lub mały.

Z badań przeprowadzonych 1 lipca b.r. wynika, że zdecydowana większość firm (94 proc.) odczuła negatywny, słabszy lub silniejszy, wpływ wojny w Ukrainie na przynajmniej jeden obszar swojej działalności. Skutki wojny dotykają polski biznes bez względu na wielkość firmy czy rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej. Trwająca wojna przekłada się na dużą niepewność sytuacji gospodarczej. Od wybuchu wojny 75 proc. badanych przez nas przedsiębiorstw wskazuje ją jako barierę silnie utrudniającą prowadzenie biznesu.

Skutki wojny przekładają się na reakcje firm, które w obliczu zagrożeń i dynamicznie zmieniającej się sytuacji są często zmuszone do podejmowania określonych działań. Jednym z nich jest podnoszenie cen na produkty lub usługi oferowane przez przedsiębiorstwa. Z naszych badań wynika, że dla 70 proc. firm na decyzje związane z podnoszeniem cen w silnym stopniu wpłynęła wojna. Częściej na podwyżki cen decydowały się firmy małe (81 proc.) niż duże (63 proc.), a w branżach najczęściej ceny podnosiły przedsiębiorstwa handlowe (79 proc.) oraz TSL (transport-spedycja-logistyka) (74 proc.).

Zdaniem 63 proc. przedsiębiorców wojna silnie wpływa na wyższe koszty prowadzonej działalności, a im większe przedsiębiorstwo, tym więcej firm wskazuje na silny jej wpływ na wyższe koszty. W mikrofirmach udział takich przedsiębiorstw to 57 proc., a w dużych 69 proc. Najczęściej silny wpływ wojny na wzrost kosztów działalności wskazują firmy handlowe (70 proc.), ale również produkcyjne i usługowe (po 65 proc.), TSL (64 proc) oraz budowlane (53 proc.).

Niewątpliwie wojna przyczynia się do zakłóceń w łańcuchach dostaw oraz do pogorszenia współpracy z kontrahentami. Wśród badanych firm silny wpływ wojny na zakłócenia w łańcuchach dostaw wskazuje 36 proc. Częściej dotyczą one firm handlowych (42 proc.), budowlanych (41 proc.) oraz TSL (40 proc.). Jednocześnie, blisko co piąta firma (18 proc.) nie widzi wpływu wojny na zakłócenia w łańcuchach dostaw, w szczególności firmy usługowe – niemal co trzecia (30 proc.) takiego wpływu nie dostrzega. Dość zróżnicowane opinie przedsiębiorców dotyczą kwestii związanej z wpływem wojny na współpracę z kontrahentami. Silny wpływ wojny na pogorszenie współpracy sygnalizuje 19 proc. przedsiębiorstw, a brak wpływu 26 proc. Różnice rysują się wyraźniej w branżach. W handlu więcej firm wskazuje na silny wpływ wojny na pogorszenie współpracy (27 proc.) niż na brak wpływu (22 proc.). W produkcji co piąta firma uważa, że wojna silnie pogorszyła współpracę z kontrahentami i co piąte przedsiębiorstwo wskazuje na brak wpływu wojny na taką współpracę. Natomiast w budownictwie, usługach i sektorze TSL przeważają opinie o braku wpływu wojny na współpracę z kontrahentami.

Co czwarta firma wskazuje, że wojna silnie wpłynęła na niedostateczny popyt na produkty lub usługi oferowane przez przedsiębiorstwo. Częściej problemy z popytem wskazują mikrofirmy (26 proc.) niż duże przedsiębiorstwa (18 proc.). Najbardziej problemy z popytem w wyniku wojny dostrzegają firmy handlowe (34 proc.) oraz firmy budowlane (30 proc.). Natomiast 27 proc. firm z sektora TSL nie widzi wpływu wojny na popyt oferowanych przez nie usług.

Wojna z natury jest zjawiskiem negatywnym i to nie pozostawia żadnych wątpliwości. Chociaż toczy się za naszą wschodnią granicą, jej konsekwencje widoczne są w Polsce, w tym w polskich firmach. Nikt nie potrafi przewidzieć, jak długo wojna będzie trwała, ale to co już zniszczyła, nie będzie łatwe do odbudowania. Przedsiębiorstwa prowadzące biznes przed wojną z rynkami wschodnimi (Rosja, Białoruś, Ukraina) muszą zmodyfikować lub nawet całkowicie zmienić swoje modele biznesu.

W odpowiedzi na ograniczenie tranzytu do Kaliningradu, organizacje cyberprzestępcze powiązane z Rosją zaatakowały litewskie przedsiębiorstwa oraz instytucje państwowe. Strona litewska ograniczyła tranzyt niektórych towarów (m. in. żelaza i stali) przez swoje terytorium w ramach pakietu sankcji nałożonego na Rosję po inwazji na Ukrainę. Rosjanie twierdzą, że „blokada” jest nielegalna i zapowiedzieli środki odwetowe¹.

Rosjanie, w reakcji na ograniczenie transportu, zagrozili odcięciem od rosyjskiego systemu energetycznego i zaatakowali DdoS-em (ang. distributed denial of service, rozproszona odmowa usługi) litewskie strony rządowe, medialne oraz biznesowe. Do ataku przyznała się grupa Killnet, która uaktywniła się w trakcje rosyjskiej inwazji na Ukrainę i jest także odpowiedzialna za ataki na kraje członkowskie UE² i USA³. Choć cyberataki na europejską i amerykańską infrastrukturę są prowadzone od wielu lat, to, jak zauważa Arvydas Anusauskas – litewski minister obrony narodowej, obecnie ich skala i intensywność są zauważalnie większe⁴.

Pojazdy osobowe zasilane LPG stanowiły blisko 14 proc. parku pojazdów osobowych w 2021 r. w Polsce. W latach 2015-2021 ich liczba wzrosła o ponad 400 tys. do 3,4 mln. Faktyczna flota funkcjonujących aut może stanowić jednak mniej niż 3 mln pojazdów, ponieważ dane GUS obejmują wszystkie samochody zewidencjonowane⁷. Ponad 85 proc. stacji benzynowych w Polsce oferuje tankowanie autogazem. LPG pozostaje najważniejszym paliwem alternatywnym w Polsce⁸.

Udział rosyjskiego LPG na polskim rynku wynosił ok. 60 proc. W ostatniej dekadzie importowaliśmy z Rosji średnio 1,3 mln ton gazu rocznie (dane Eurostatu). Po wybuchu wojny w Ukrainie, jeden z największych odbiorców LPG w Polsce, Gaspol, podjął decyzję o wstrzymaniu importu LPG z kraju agresora⁹. Uniezależnienie się od dostaw z Rosji wymaga zwiększenia przepustowości portów i rozszerzenia liczby połączeń kolejowych i morskich. Import morski LPG do Polski przez północne porty w Gdańsku, Gdyni i Szczecinie w okresie 1-20.03.2022 r. wyniósł około 53 tys. ton, w porównaniu do 48 tys. ton w dniach 1-20.02.2022 r. i 34 tys. ton w okresie 1-20.01.2022 r. Większość gazu pochodziła ze Szwecji i Norwegii. Według przedstawicieli sektora LPG, import z Rosji zostanie zastąpiony do końca 2022 r.¹⁰ przez alternatywne źródła dostaw. Udział importu LPG z Rosji w marcu-kwietniu 2022 r. spadł do 52 proc.(dane Eurostatu).

Dwa dni temu opublikowano wyniki tegorocznych matur. Ogółem maturę zdało 78,2 proc. tegorocznych absolwentów szkół średnich. Stosunkowo łatwy spośród obowiązkowych podstawowych przedmiotów (nie licząc egzaminów z języków mniejszości narodowych) okazał się język polski – zdało go 95 proc. uczniów. Matematykę zdało 82 proc. przystępujących do egzaminu, ale średnia i mediana uzyskanych punktów były wyższe w przypadku matematyki niż języka polskiego¹⁴.

Wyniki matur mogą stanowić pewien miernik jakości edukacji. Ale ogólne dane są trudne w porównywaniu, gdyż pomiędzy egzaminami z różnych lat mogą występować różnice w poziomie trudności, a dodatkowo inny mógł być wpływ pandemii na ten i poprzednie roczniki uczniów. Zatem zamiast porównywać ten rok i ubiegłe lata, postanowiliśmy przyjrzeć się różnicom w wynikach tegorocznych matur, które występują pomiędzy miastami na prawach powiatu z liczbą ludności powyżej 90 tys. oraz powiatami, w których tak dużych miast nie ma. Pod uwagę braliśmy trzy kategorie: ogólną zdawalność (odsetek osób, które zdały maturę) i średnie uzyskanych przez maturzystów punktów z dwóch przedmiotów na poziomie rozszerzonym – z matematyki i języka polskiego. W ubiegłorocznym „Tygodniku Gospodarczym PIE” poświęconym wynikom matur przyjrzeliśmy się podobnym różnicom w zdawalności oraz z podstawowej matematyki¹⁵.

Publikacje paragonów grozy stały się nieodłącznym elementem okresu urlopowego w polskiej prasie. Dane Google Trend wskazują, że od trzech lat systematycznie pojawiają się publikacje dotyczące drożyzny nad polskim morzem. Przed pandemią COVID-19 wątek był praktycznie nieobecny, co obrazuje wykres 7. Temat ma stosunkowo kruche podstawy – analiza cen sugeruje, że wydatki w nadmorskich lokalach są zbliżone do tych w miejscowościach na Mazurach.

W okresie członkostwa w UE polski eksport książek, gazet, obrazków i pozostałych wyrobów poligraficznych (dział 49 Nomenklatury Scalonej) zwiększył się ponad ośmiokrotnie, do 2,3 mld EUR w 2021 r. Nawet pandemia COVID-19 nie zaburzyła tego trendu. Według danych ITC, udział Polski w światowym eksporcie wyrobów poligraficznych w 2021 r. wyniósł 7,5 proc. i był o 0,65 pkt. proc. większy niż w roku poprzednim oraz o 1,66 pkt. proc. niż w 2019 r.¹⁶. Polska była światowym liderem w eksporcie gazet, dzienników i czasopism osiągając 23-proc. udział w ich światowym eksporcie. Z 7-proc. udziałem była też trzecim – po Chinach i Hongkongu – eksporterem książek obrazkowych dla dzieci, także tych do rysowania lub kolorowania, czwartym eksporterem książek, broszur i ulotek (8,2 proc.) oraz również czwartym światowym dostawcą różnych rodzajów kalendarzy (6,2 proc.).

W 2021 r. wartość polskiego eksportu wyrobów branży poligraficznej była o 13,5 proc. większa niż w roku poprzednim, zaś wobec przedpandemicznego 2019 r. – większa o 17,1 proc.¹⁷. Najważniejszą pozycją towarową były książki, których eksport sięgał 1,15 mld EUR, a jego udział w całym eksporcie branży wyniósł 49,7 proc. Ważną pozycją były też gazety, dzienniki i czasopisma, których za granicą sprzedano za 537 mln EUR, co dało 23 proc. udziału w eksporcie branży. Duże znaczenie miały też katalogi handlowe, których eksport osiągnął ponad 287 mln EUR, co stanowiło 12,5 proc. eksportu branży.

Za 60 proc. polskiego eksportu wyrobów branży poligraficznej odpowiadały Niemcy. W 2021 r. zakupiły ponad 85 proc. gazet i czasopism, ok. 72 proc. książek obrazkowych dla dzieci, 62 proc. różnych rodzajów kalendarzy oraz ponad 58 proc. książek i broszur. Eksport do Austrii, będącej na drugiej pozycji na liście odbiorców, wyniósł zaledwie 4,9 proc. Wyroby branży trafiły łącznie do 126 państw na świecie.

W okresie styczeń-kwiecień 2022 r. eksport branży wciąż rósł. Jego wartość sięgnęła ponad 765 mln EUR, czyli o 7 proc. więcej niż w analogicznym okresie 2021 r. W pierwszych miesiącach br. wartość eksportu książek i broszur wzrosła o 12,2 proc., kalendarzy – o 19,4 proc., zaś katalogów handlowych – o 32,1 proc. Zmniejszył się natomiast eksport gazet, dzienników i czasopism (o 16,1 proc.) oraz książek dla dzieci (o 3,6 proc.).

Bieżący rok jest dla wydawnictw i producentów branży poligraficznej pełen wyzwań. W pierwszej części roku firmy mierzyły się z niedoborami i rosnącymi cenami, zwłaszcza papieru gazetowego i offsetowego oraz kartonu na okładki, a także energii elektrycznej. Rosnące koszty produkcji mogły zmniejszać przewagi cenowe, które dotąd na rynkach zagranicznych mieli polscy eksporterzy wyrobów poligraficznych. W drugiej części roku większym wyzwaniem może być spadek popytu w związku ze spowolnieniem światowej gospodarki, w tym, szczególnie istotnej dla branży, gospodarki niemieckiej.

1 mld USD na innowacje z potencjałem dual-use zamierzają w najbliższych latach wydać 22 europejskie państwa NATO¹⁸. Podpisana w trakcie szczytu sojuszu w Madrycie deklaracja zakłada powołanie wspólnego Funduszu Innowacji NATO, którego zadaniem byłoby inwestowanie typu venture (wysokiego ryzyka) w start-upy technologiczne. Część spółek ma pochodzić z powołanego w ubiegłym roku inkubatora DIANA (Defense Innovation Accelerator for the North Atlantic). Celem obu tych inicjatyw jest poprawa zdolności obronnych państw sojuszu przez rozwój najbardziej nowoczesnych rodzajów uzbrojenia i technologii wojskowych.

Państwa zaangażowane w Fundusz nie ujawniły dokładnych danych o finansowaniu inicjatywy. Wykres 9 obrazuje szacowany podział środków przy uwzględnieniu jako jedynego czynnika PKB poszczególnych państw NATO. W Funduszu brakuje dwóch potęg atomowych, czyli USA i Francji, a także 6 innych państw członkowskich. Największymi gospodarkami zaangażowanymi w Fundusz są: Niemcy, Wielka Brytania, Włochy oraz Hiszpania. Polska, przy przyjęciu takiego sposobu podziału środków, musiałaby wnieść do Funduszu 40,6 mln USD. Jeśli kryterium miałoby jednak zostać powiązane z liczbą mieszkańców poszczególnych krajów, nasz wkład urósłby do 75,6 mln USD.