Tygodnik Gospodarczy 33/2024, 14 sierpnia 2024

Poprawa wyników niemieckiego przemysłu w czerwcu 2024 r. Produkcja wzrosła o 1,4 proc. m/m – to pozytywne zaskoczenie, po tym jak w maju aktywność spadła o 3,1 proc. Głównym powodem była branża motoryzacyjna, która odnotowała wzrost o 7,5 proc. m/m. Pomógł także sektor energetyczny, w którym aktywność powiększyła się o 2,9 proc. Niemniej w skali roku wyniki są wciąż słabsze o około 4 proc. Co więcej, silny wzrost produkcji jest raczej krótkotrwały i nie stanowi zapowiedzi trendu odbicia. Niemieckie firmy wciąż borykają się z mniejszym popytem z Azji, wysokimi cenami energii oraz zaostrzonymi warunkami finansowania. Wyniki badań koniunktury sugerują kurczenie się aktywności – wskaźnik PMI dla przemysłu spadł w lipcu do 43,2, a oceny produkcji osiągnęły poziom 42,5 (to najniższe poziomy poza okresem początku pandemii).

Perspektywy pozostają słabe. Analitycy sugerują, że wzrost niemieckiego PKB w 2024 r. wyniesie około 0,1 proc., co oznacza stagnację w gospodarce. W II kwartale niemiecka gospodarka skurczyła się o 0,1 proc. r/r, po wyłączeniu zmian kalendarzowych. Na ten wynik wpłynęło m.in. osłabienie inwestycji w budownictwie oraz w maszyny i urządzenia – ich łączny wolumen skurczył się o około 1,1 proc. Wydatki gospodarstw domowych także rosły w niewielkim tempie (0,3 proc.). Prognozy wskazują na lekką poprawę w końcówce roku – w IV kwartale PKB, napędzane przez konsumpcję gospodarstw domowych, wzrośnie o 0,8 proc.

Inwazja na Ukrainę mocno zwiększyła niestabilność rosyjskiej gospodarki. Oficjalne odczyty PKB wskazują na imponujący wzrost w I kwartale 2024 r. (5,4 proc.). Rosyjski bank centralny przewiduje, że w całym 2024 r. wzrost PKB sięgnie 3,5-4 proc. Ten wzrost Rosja zawdzięcza olbrzymim wydatkom wojennym, które pochłaniają co najmniej 40 proc. wydatków budżetu państwa. Sztucznie napompowane obecnymi kosztami wojennymi PKB ulegnie prawdopodobnie stagnacji w kolejnych latach. Większość szacunków stanowi, że wzrost w latach 2025 i 2026 będzie wynosił ok. 1 proc. Ze względu na zasoby zgromadzone w czasach prosperity surowcowej, Rosja wciąż będzie miała możliwość kierowania dużych wydatków na cele wojenne.

Nierównowaga gospodarki powoduje powracający wzrost inflacji. Rosyjski indeks CPI wzrósł w lipcu do 9,1 proc., a alternatywne miary sugerują, że realna inflacja może być większa od oficjalnej. Głównym czynnikiem proinflacyjnym są rosnące ceny usług, które rosną szybciej ze względu na powiązanie z kosztami pracy. Obawy o przyspieszenie wzrostu cen towarów i usług konsumenckich oraz utrzymujące się wysokie oczekiwania inflacyjne gospodarstw domowych i firm skłoniły rosyjski bank centralny do podjęcia decyzji o znaczącej podwyżce głównej stopy procentowej z 16 do 18 proc. Ze względu na wydatki wojenne Moskwa przeznacza także mniej zasobów finansowych i produkcyjnych na zaspokojenie potrzeb społecznych, co powoduje narastającą nierównowagę gospodarczą. W ciągu najbliższych trzech lat wydatki na ochronę zdrowia i oświatę będą zmniejszane. Władze wycofały się także z części programów dopłat do kredytów hipotecznych, co natychmiast spowodowało zmniejszenie sprzedaży mieszkań w Moskwie o 40 proc.

Wzrost cen jest także wywołany kłopotami z importem z powodu ograniczeń nałożonych przez Zachód. Sankcje na rosyjski system finansowy i obawa przed sankcjami wtórnymi powodują rosnące problemy z płatnościami i znalezieniem dostawców. Przykładowo import z Turcji w pierwszych pięciu miesiącach br. w porównaniu analogicznym okresem 2023 r. spadł o 28 proc. Obchodzenie sankcji, szukanie pośredników czy alternatywnych dostawców wiąże się także z dodatkowymi kosztami dla rosyjskich odbiorców.

Wyraźnym problemem na rosyjskim rynku pracy jest niedobór pracowników. Mobilizacja do armii rezerwistów spowodowała odejście z pracy około 1 mln mężczyzn w wieku produkcyjnym. Na początku 2022 r., tuż przed inwazją na Ukrainę, stopa bezrobocia w Rosji przekraczała 4 proc., obecnie spadła do 2,4 proc. Jest to wynik najmniejszy od upadku ZSRR, powoduje jednak brak rąk do pracy – liczba bezrobotnych jest znacznie mniejsza od liczby wakatów zgłoszonych w urzędach pracy. Wojna sprawiła także, że zmniejszeniu uległa migracja do Rosji, która jest obecnie najniższa od 10 lat.

Brak pracowników sprawia, że znacznie przyspieszył wzrost płac. Znaczące podwyżki płac zaobserwowano w branżach związanych z wysiłkiem wojennym, co pogłębia problemy związane z brakiem pracowników w pozostałych sektorach gospodarki. Ponadto narastający kryzys demograficzny narusza perspektywy wzrostu gospodarczego.

Rozwój morskiej energetyki wiatrowej sprawia, że wykładniczo rośnie popyt na podmorskie kable elektryczne. Wiatraki na morzu mają być jednym z głównych filarów dekarbonizacji elektroenergetyki – do 2030 r. moc zainstalowana morskiej energetyki wiatrowej może wynieść 6,1 GW w Polsce i nawet 111 GW w całej Unii Europejskiej. Ze względu na dynamiczny wzrost tego typu inwestycji, podmorskie kable, potrzebne do przesyłu energii z morskich farm wiatrowych na ląd, stały się jednym z wąskich gardeł europejskiego łańcucha dostaw. W Europie produkuje je tylko kilka dużych firm. Są to przede wszystkim francuski Nexans, duńskie NKT, włoski Prysmian i brytyjskie JDR Cables. Ta ostatnia od 2017 r. należy do polskiej Grupy TELE-FONIKA Kable SA.

Dostawcy kabli mają już w pełni zarezerwowane moce produkcyjne na najbliższe lata. Konkurencja w branży jest stosunkowo niska ze względu na barierę kapitałową – produkcja kabli wymaga specjalistycznych systemów instalacyjnych, a fabryki muszą znajdować się w portach, by kable mogły być przenoszone bezpośrednio na statki instalacyjne. Wysoki popyt sprawia, że producenci kabli windują ich ceny – w latach 2004-2022 zwiększyły się 5-krotnie. Okablowanie i przyłączenie do sieci są jednym z najdroższych elementów inwestycji w farmę wiatrową – średni nakład w tej kategorii wynosi 1 mln PLN na 1 MW mocy zainstalowanej, co stanowi ok. 13 proc. wszystkich kosztów.

Wysoki popyt to niejedyny czynnik wywołujący presję cenową w branży. Rosną ceny miedzi, która jest głównym materiałem wykorzystywanym w produkcji kabli. W maju 2024 r. ceny tego surowca osiągnęły rekordowe notowania i po raz pierwszy w historii przekroczyły wartość 11 tys. USD za tonę. W 2023 r. Polska była 11. największym eksporterem miedzi i jej produktów pochodnych, a wartość eksportu tych towarów w latach 2019-2023 zwiększyła się o 46 proc. Rosnące zapotrzebowanie na podmorskie kable pozostaje wyzwaniem, ale stanowi też szansę, ze względu na silną pozycję Polski jako eksportera miedzi.

W lipcu 2024 r. wykonano w Polsce ponad 42 tys. lotów komercyjnych¹. Jest to najwyższy wynik od co najmniej początku 2019 r. oraz wzrost o 12 proc. względem lipca 2023 r. Tym samym można stwierdzić, że rynek lotów komercyjnych w Polsce po pandemii COVID-19 odbudował się z nawiązką. Również czerwiec br. był pod tym względem na bardzo wysokim poziomie. Z ruchem lotniczym na poziomie 40 tys. lotów był to drugi miesiąc z najwyższym wynikiem.

Komercyjny ruch lotniczy zwiększył się w całej Unii Europejskiej. Liczba takich lotów wzrosła w całej Unii – w lipcu wyniosła niemal 672 tys. To wzrost o 5 proc. r/r. Mimo wzrostów, ruch lotniczy w całej UE nadal jest niższy niż w lipcu 2019 r. – wtedy wykonano ponad 700 tys. lotów komercyjnych.

O konkurencyjności firm handlowych w dużej mierze decyduje atrakcyjność ich oferty oraz sprawność funkcjonowania w biznesie. Jak wskazują wyniki sierpniowego badania MIK, ponad połowa firm handlowych uznała, że ich silną i bardzo silną przewagą konkurencyjną jest wysoka jakość oferowanych produktów i usług. Tylko nieco mniej niż połowa uważa, że przewagę na rynku daje im sprawne komunikowanie się z pracownikami i otoczeniem.

Oferta asortymentowo-usługowa jest traktowana jako szansa na wyróżnienie firmy. W specjalizacji asortymentowej i wysokiej jakości obsługi klienta swoje mocne strony upatrują zwłaszcza małe firmy, dominujące w handlu. Z kolei wysoka ocena znaczenia sprawności komunikacyjnej z pracownikami i otoczeniem przedsiębiorstwa dla konkurencyjności firmy, wynika ze zmian zachodzących na rynku, niepewności zdarzeń gospodarczych oraz potrzeby budowania dobrych relacji z partnerami biznesowymi. Z sierpniowego badania MIK wynika, że aż 64 proc. firm handlowych uznaje niepewność sytuacji gospodarczej za ważną i bardzo ważną barierę funkcjonowania.

Firmy handlowe wysoko oceniają swoją konkurencyjność pod względem sprawności oraz efektywności procesów biznesowych. Ponad 40 proc. z nich za silną i bardzo silną przewagę konkurencyjną swojego przedsiębiorstwa uznało sprawność w realizacji procesów biznesowych, a tylko nieco mniej (39 proc.) wskazało zachowanie wysokiej efektywności kosztowej procesów biznesowych, którymi w handlu są przede wszystkim zakup i sprzedaż. Wyniki osiągane w tych obszarach mają wpływ na sytuację ekonomiczną i możliwość rozwoju firmy.

Atrakcyjne ceny znalazły się na ostatniej pozycji wśród analizowanych obszarów konkurowania firm handlowych. Jedynie 32 proc. przedsiębiorstw uznało niskie ceny za silną i bardzo silną przewagę swojej firmy. Niskie marże, rosnące koszty handlowe i niepewność sytuacji gospodarczej sprawiają, że konkurowanie ceną i budowanie przewagi cenowej jest dostępne tylko dla najsilniejszych firm. W sektorze handlu są nimi sieci dyskontowe, które uzyskują korzyści skali, niedostępne dla małych firm.

W latach 2017-2022 wzrósł odsetek zgłaszanych incydentów cyberprzemocy pośród młodych osób (11-15 lat). Autorzy jednego z rozdziałów raportu OECD wskazują, że wśród 37 państw i regionów (głównie z Europy i Ameryki Północnej) zaobserwowano wzrost częstości występowania incydentów zaliczanych do grupy problematycznego korzystania z mediów społecznościowych (Problematic Social Media Use). Do tej grupy można zaliczyć trudności w kontrolowaniu czasu spędzanego online, zaniedbywanie obowiązków zawodowych lub szkolnych, izolowanie się od rzeczywistości czy cyberprzemoc. Wartość średnich wskaźników PSMU wzrosła o 49 proc. Wzrosła również wartość wskaźników dotyczących bycia ofiarą (26 proc.) i sprawcą cyberprzemocy (25 proc.). Jest to istotny problem, ponieważ incydenty zaliczane do cyberprzemocy obniżają satysfakcję z życia oraz prowadzą do pojawienia się problemów psychicznych.

Nierówności majątkowe są zwykle większe od nierówności dochodowych. Z szeregu przeprowadzonych badań w różnych krajach wynika, że w przypadku 10 proc. najbogatszych ludzi ich udział w dochodzie wynosi między 30 proc. a 45 proc. całego dochodu populacji. Jednak to oni posiadają od 45 proc. do 70 proc. całkowitego majątku.

Holandia jest państwem, w którym nierówności dochodowe są relatywnie niskie, a nierówności majątkowe relatywnie wysokie. 10 proc. najbogatszych osób zarabia 26 proc. całkowitego dochodu, a jednocześnie Holandia jest drugim najbardziej nierównym krajem pod względem dystrybucji majątku (w OECD) po USA, gdzie 10 proc. najbogatszych osób posiada 62 proc. całkowitego majątku. Dla porównania, w Polsce 10 proc. najzamożniejszych posiada 41 proc. majątku. Zespół badawczy z Holandii przeprowadził więc badanie na grupie 4501 respondentów, którego celem było sprawdzenie percepcji nierówności dochodowych i majątkowych w tym kraju, jak i między innymi oceny własnego poziomu dochodu i majątku przez uczestników badania.

Rzeczywista różnica między poziomem nierówności majątkowych i dochodowych była dziesięciokrotnie większa niż szacunki badanych. Respondenci przeszacowują nierówności dochodowe, a nie doszacowują nierówności majątkowych (mierzonych udziałem majątku posiadanego przez najbogatsze 10 proc. populacji). Wyniki badania dowiodły, że 2/3 badanych uważa, iż nierówności majątkowe są o 3,4 pkt. proc. wyższe niż nierówności dochodowe (49,8 proc. wobec 46,4 proc.). W rzeczywistości różnica jest ponad dziesięciokrotnie większa (62 proc. wobec 26 proc.).

Ludzie mają też skłonność do błędnego postrzegania swojego miejsca w hierarchii dochodowej i majątkowej, zazwyczaj myślą, że są bliżej średniej niż faktycznie są (center-bias). Zmiana w rzeczywistym rankingu dochodów lub majątków o jedno miejsce w ograniczonym stopniu wpływa na zmianę postrzeganej pozycji (o 0,31 w przypadku dochodów i 0,27 w przypadku majątku). To oznacza, że ludzie nie widzą swojego postępu tak wyraźnie, jak jest w rzeczywistości i nieprecyzyjnie identyfikują swoje miejsce na społecznej drabinie dochodu i majątku.

Edukacja ma ograniczone znaczenie. Kolejnym i ważnym rezultatem badania było ustalenie, że precyzyjne wyjaśnienie pojęć nierówności dochodowych i nierówności majątkowych, jak i przekazanie respondentom danych o ich rzeczywistych poziomach dochodu i majątku w populacji, mają niewielki wpływ na postrzeganą różnicę między nimi, a także ocenę sprawiedliwości dystrybucji dochodu i majątku. Wiedza ta nie wpływa na ich preferencje w zakresie polityki podatkowej.

Błędna percepcja nierówności majątkowych może być jedną z przyczyn spadającej popularności różnych form opodatkowania majątku w krajach OECD. Budowanie poparcia dla konkretnych polityk (np. podatków od spadków, mieszkań czy zysków kapitałowych) można zaczynać od akcji informacyjnych, w których podkreśla się różnice między nierównością dochodową a majątkową, ale raczej nie może to być jedyna przyjęta strategia działania.