Tygodnik Gospodarczy 41/2024, 10 października 2024

4 października Komisja Europejska (KE) uzyskała mandat od państw członkowskich do objęcie dodatkowymi cłami antysubsydyjnymi importu samochodów elektrycznych z Chin. Stało się tak mimo sprzeciwu Niemiec, Węgier, Słowacji, Słowenii i Malty. Nałożenie ceł ma wyrównać szanse konkurowania na unijnym rynku producentów samochodów elektrycznych UE oraz eksporterów z Chin do UE, a w rezultacie prowadzić do zwiększenia mocy produkcyjnych w UE i transferu technologii. Dzięki decyzji państw członkowskich, KE uzyskała mandat do podwyższenia ceł o 35,3 proc. ponad standardowe 10-proc. cło w imporcie aut do UE. W odróżnieniu od podwyżki ceł z 25 proc. do 100 proc. ogłoszonej przez Waszyngton, nie będą to więc cła zaporowe. Jednak w odwecie 8 października Chiny objęły środkami antydumpingowymi import brandy z UE, co uderzy przede wszystkim we francuskie marki. Jednocześnie KE będzie kontynuować rozmowy z Pekinem. Perspektywa negocjacji i określenia przez KE ostatecznej wysokości ceł może hamować dalsze retorsje strony chińskiej. 10-11 października przewodniczący Rady Europejskiej Charles Michel ma spotkać się z premierem ChRL Li Qiangiem w czasie szczytu w Laosie.

Wyższe cła na chińskie elektryki nie zatrzymają ich importu do Europy. Działanie KE może natomiast zwiększyć napływ chińskich inwestycji w sektorze motoryzacyjnym do UE i jej bezpośredniego sąsiedztwa. Już od kilku lat Chiny eksplorują alternatywne sposoby dotarcia na rynek UE, inwestując w zakłady związane z sektorem motoryzacyjnym. Największą wartość takich inwestycji zadeklarowano od 2022 r. na terenach Węgier, Słowacji, Hiszpanii i Turcji. Natomiast w przypadku inwestycji związanych tylko z produkcją samochodów elektrycznych prym wiodły Węgry, w których od 2022 r. ogłoszono inwestycje o wartości 8,8 mld USD. Większość tych nakładów pochłania budowa fabryki baterii firmy CATL (7,5 mld USD), a kolejne 1,1 mld USD warta jest inwestycja w baterie samochodowe Eve Energy.

Pojęcie kapitału intelektualnego stosuje się najczęściej w odniesieniu do przedsiębiorstw, w których stanowi on zasoby niematerialne firmy, takie jak wiedza, doświadczenie i technologie, stanowiące o wartości, jakości i konkurencyjności. W ostatnich dekadach kapitał intelektualny zaczęto analizować także jako czynnik decydujący o rozwoju gospodarczym na poziomie krajowym, zwłaszcza krajów zaawansowanych technologicznie, opierających swój rozwój na wiedzy zgodnie z paradygmatem knowledge-based economy, a także tych, w których dokonuje się transformacja w tym kierunku. Podobnie jak wartość, produktywność i reputacja firmy zależą od wiedzy i umiejętności pracujących w niej ludzi, tak też efektywność i innowacyjność procesów zachodzących w nowoczesnych gospodarkach zależy od obecnych w niej zasobach wiedzy i umiejętności jej wykorzystania.

Jako termin skupiający rozmaite niematerialne czynniki wzrostu oparte na wiedzy, kapitał intelektualny uwzględnia zarówno innowacje technologiczne, jak i społeczne; obejmuje szeroki zakres kategorii od kapitału ludzkiego przez osiągnięcia w dziedzinie badań po otoczenie strukturalne umożliwiające wdrażanie nowych rozwiązań. Według niektórych badaczy właściwie zdefiniowany miernik kapitału intelektualnego pozwala na spójne empiryczne wyjaśnienia wpływu szeroko rozumianego rozwoju technologicznego na wzrost produktu krajowego.

Dotychczas nie udało się skonstruować jednego spójnego miernika kapitału intelektualnego. Kilka instytucji międzynarodowych (ONZ, Bank Światowy, OECD, WEF) stosuje własne metody szacowania jego wartości. Ciekawy wskaźnik skonstruował zespół badawczy opracowujący Globalny Indeks Zrównoważonej Konkurencyjności, którego składową jest indeks kapitału intelektualnego. Tworzą go 3 kategorie: edukacja, B+R i nowe przedsiębiorstwa. W obszarze edukacji uwzględnione są wskaźniki skolaryzacji, wyników w nauce i wybrane elementy infrastruktury; w obszarze B+R – alokacja kapitału, szkolnictwo wyższe i osiągnięcia, a w obszarze nowych przedsiębiorstw – liczba nowych firm, wykorzystanie nowoczesnych technologii w przemyśle oraz patenty.

W rankingu 180 krajów w 2023 r. Polska uplasowała się na 26. miejscu z wynikiem 52,4, a więc powyżej średniego wyniku, który wyniósł 40. Liderem rankingu jest Korea Płd. z wynikiem 74,4. Drugie miejsce przypadło Japonii, a trzecie Chinom. Polskę wyprzedziło 12 krajów członkowskich UE, w tym Czechy, Słowenia i Estonia. Na niższej pozycji od naszej znalazły się nie tylko Litwa, Łotwa czy Węgry, ale także Kanada, Australia i Hiszpania. Najniższy wynik zanotował Afganistan (16,9) i większość krajów afrykańskich.

Autorzy indeksu podkreślają, że kraje, które zajęły wysokie pozycje w rankingu mają większe szanse na dalszy rozwój lub utrzymanie dobrej pozycji konkurencyjnej. Zwracają też uwagę, że o zdolnościach rozwojowych w obszarach opartych na wiedzy decydują przede wszystkim wysoki poziom edukacji i przedsiębiorczość, ale także zdrowa równowaga między sektorami produkcji i usług, ponieważ nadmierne oparcie rozwoju na usługach prowadzi do spadku dynamiki wzrostu i potencjalnej utraty wiedzy.

Badania PIE wskazują na rosnącą świadomość znaczenia aktywów niematerialnych dla rozwoju i konkurencyjności firm wśród polskich przedsiębiorców (polskie firmy wydają na aktywa niematerialne równowartość ok. 8 proc. PKB), co daje szansę na wyższe miejsce Polski w rankingu kapitału intelektualnego w przyszłości. Warto wspierać firmy w tym obszarze inwestycji oraz zadbać o pozostałe filary kapitału intelektualnego na poziomie krajowym, zwłaszcza w obszarze nauki – nie tylko w wymiarze poziomu indywidulanych osiągnięć (kapitał ludzki), ale także powiązań instytucjonalnych w kraju i za granicą (kapitał organizacyjny i relacyjny).

W gospodarce narodowej Polski na koniec kwietnia 2024 r. pracowało 785 477 osób w wieku poprodukcyjnym (60/65 lat i więcej) – jak podaje GUS. To więcej o 3 proc. w porównaniu z analogicznym okresem 2023 r. W br. udział pracujących w wieku poprodukcyjnym stanowi 5,2 proc. ogółem pracujących w gospodarce polskiej, wobec 5,0 proc. w 2023 r.

Z dostępnych danych ZUS i GUS wynika, że rośnie liczba osób w wieku emerytalnym; na koniec grudnia 2023 r. było to 8786,2 tys., a w 2022 r. – 8646,2 tys. Współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku poprodukcyjnym systematycznie rośnie. W I kwartale 2020 r. współczynnik wyniósł 6,1 proc., w analogicznym okresie 2020 r. wzrósł do 8,1 proc., a w 2024 r. osiągnął 8,7 proc., jak podaje GUS.

W dużych podmiotach gospodarczych pracowało 2,5-krotnie mniej osób w wieku poprodukcyjnym niż w mikropodmiotach. Na koniec kwietnia br. w mikropodmiotach (do 10 pracujących) pracowało 367 768 osób w wieku poprodukcyjnym, z 47-proc. udziałem w ogółem pracujących w kraju w wieku poprodukcyjnym. Tymczasem w podmiotach dużych (250 i więcej pracujących) pracowało tylko 145 142 takich osób, z 19-proc. udziałem wśród wszystkich pracujących w wieku poprodukcyjnym.

W 2022 r. w Polsce 83 proc. osób powyżej 16. roku życia nie brało udział w żadnym wydarzeniu sportowym¹. To gorszy wynik względem 2015 r. – wtedy brak partycypacji w imprezach sportowych deklarowało 72 proc. osób, tj. o 11 pkt. proc. mniej. Wśród osób deklarujących uczestnictwo, 71 proc. robiło to od 1 do 3 razy w ciągu 12 miesięcy, natomiast pozostałe 29 proc. co najmniej 4 razy. W podziale ze względu na płeć w 2022 r. w Polsce 10 proc. kobiet zadeklarowało, że chociaż raz było na imprezie sportowej, podczas gdy wśród mężczyzn było to niemal 24 proc.

Udział osób, które ani razu nie były na żadnym na wydarzeniu sportowym spadł we wszystkich krajach UE. W 2022 r., względem 2015 r., odsetek osób nieuczestniczących w imprezach sportowych najmocniej wzrósł w Czechach – z 59 proc. do 85 proc. Najniższy wzrost zanotowano w Hiszpanii – o 1 pkt. proc. do poziomu 75,5 proc. Średnio w krajach UE wzrost udziału osób, które ani razu nie były na imprezie sportowej w ciągu roku wzrósł niemal o 11 pkt. proc.

Wzrost cen biletów na wydarzenia sportowe nie był decydującym czynnikiem spadku udziału widzów. Według badań Eurostatu, wśród respondentów z Polski, którzy wskazali, że w ciągu całego roku nie byli na żadnej imprezie sportowej, tylko 2 proc. wskazało, że nie uczestniczyło z powodów finansowych. To jeden z niższych odsetków wskazań, mimo że w Polsce w okresie 2015-2022 wzrost cen biletów na wydarzenia sportowe był większy niż średnio w UE (25 proc. w Polsce wobec 16 proc. w UE)².

Rynek pracy w USA sugeruje stabilną kondycję gospodarki. Dane z amerykańskiego rynku pracy zaskoczyły pozytywnie. Stopa bezrobocia spadła drugi miesiąc z rzędu do 4,1 proc. Rynkowe prognozy wskazywały raczej na wzrost. Bieżący wynik jest niższy niż ten, który wzbudził sierpniowe obawy o recesję. Równocześnie zatrudnienie wzrosło o 254 tys. etatów. Prognozy i raport ADP wskazywały na ok. 150 tys. Równocześnie Biuro Statystyki Pracy (BLS) zrewidowało wzrost zatrudnienia w lipcu i sierpniu łącznie o 72 tys. etatów więcej.

Taki stan rynku pracy ostudził oczekiwania na silniejsze obniżki stóp Fed. Rynek pracy w USA jest bardziej stabilny niż w ubiegłych miesiącach. Tym samym rynki wyceniają mniejsze szanse na recesję i wolniejsze obniżki stóp procentowych. Goldman Sachs obniżył prawdopodobieństwo recesji w USA w przyszłym roku z 20 proc. do 15 proc. W reakcji na dane z rynku pracy rentowności 2-letnich obligacji skarbowych wzrosły z ok. 3,6 proc. do blisko 4 proc. i tym samym odrobiły cały spadek po ostatniej obniżce stóp procentowych. Aktualnie rynek wycenia mniej niż 50 pkt. bazowych obniżki do końca roku.

Równocześnie wskaźniki cen wskazują spadek presji inflacyjnej w ostatnich miesiącach. W sierpniu inflacja PCE wzrosła o 1,1 proc., a inflacja bazowa o 1,6 proc. m/m SAAR. Takie wyniki oznaczają poziom zbliżony do celu inflacyjnego Fed – w III kwartale inflacja bazowa rosła średnio o 2,1 proc. k/k SAAR. Konsensus prognoz wskazuje, że we wrześniu wzrost cen utrzymał się na poziomie zbliżonym do sierpnia.

Rolnictwo ekologiczne polega na stosowaniu metod uprawy, które zaspokajają zapotrzebowanie konsumentów na towary wyprodukowane w sposób niestanowiący zagrożenia dla środowiska, zdrowia ludzi, zdrowia roślin czy zdrowia i dobrostanu zwierząt (czyli zgodnie z definicją UE). Stosowane techniki, jak zmianowanie upraw, kompostowanie i naturalna kontrola szkodników, pomagają poprawić jakość gleby i zwiększyć jej zdolność do sekwestracji CO₂. Dzięki tym technikom rolnictwo ekologiczne przyczynia się do ochrony bioróżnorodności i zwiększa odporność ekosystemów na zmiany klimatyczne.

Brian Levy w wydanej w 2014 r. książce pt. Working with the grain porusza temat relacji między zarządzaniem publicznym i rozwiązaniami instytucjonalnymi a rozwojem gospodarczym. Autor dowodzi, że podejście ewolucyjne, w którym kluczowy jest punkt startowy każdego państwa, jest lepszym rozwiązaniem niż aplikowanie pozornie uniwersalnych recept instytucjonalnych, które miałyby służyć każdemu krajowi bez wyjątku. Od tego bowiem zależy, jakie działania warto podejmować, by rozwój okazał się trwały, a jakich należy unikać, by cała konstrukcja nie runęła pod naciskiem sprzeczności.

Levy proponuje typologię państw rozwijających się (do których, przynajmniej w latach 2000-2010, zaliczona była również Polska) opartą na dwóch wymiarach: politycznej zgody (z dominującą siłą lub systemem opartym na rywalizacji) oraz instytucjonalnego układu (spersonalizowanego oraz bezosobowego). W układzie opartym na dominacji władza jest w rękach rządzącej partii lub lidera, a dysproporcja między władzą rządzących i oponentów jest duża. W układzie rywalizacyjnym polityczny układ zbudowany jest wokół „rozejmu” politycznych sił, w którym strony zgadzają się na pokojowe zasady politycznej rywalizacji. Przykładem pierwszego układu były przedstawione w książce Korea Płd. i Etiopia, a drugiego – Bangladesz i Zambia.

W układzie opartym na dominacji kluczową rolę odgrywają cele reprezentowane przez politycznych liderów. Długofalowa wizja państwa rozwojowego będzie sprzyjała zaprzęgnięciu sprawnej państwowej biurokracji do budowy trwałego efektu gospodarczego. Brak tej wizji lub krótkowzroczność przywódców może z kolei skutkować systemem grabieżczym służącym wąskim elitom. W układzie rywalizacyjnym ostra konkurencja sprawia, że trudno wykształcić długofalową wizję rozwoju i zbudować silną biurokrację. W związku z tym ważniejszymi od całościowej systemowej reformy są skuteczne zmiany na poziomie mikro (tzw. wyspy efektywności, która mogą dawać sprzeżenie do rozwoju) oraz skupienie się na konkretnych rezultatach niż nagłej całościowej zmianie procesów.

Interesujące, z perspektywy Polski, wnioski płynące z publikacji to możliwość skupienia się na wyspowych przedsięwzięciach i w nich szukania jakiejś synergii czy sprzężenia zwrotnego w przypadku pozytywnych rezultatów. Rolę w rozwoju mogą odegrać również jednostki – czy to po stronie administracji publicznej, czy społecznych aktywistów. Takie podejście wydaje się bardziej adekwatne, między innymi ze względu na model polityki bliższy rywalizacyjnemu (w rozumieniu Levy’ego) oraz aparat instytucjonalny państwa wciąż jeszcze wymagający wzmocnienia.

Levy podkreśla, że choć rozwój gospodarczy może wystąpić w różnych warunkach, odpowiednie instytucje są konieczne do jego utrzymania. Najważniejszym wątkiem tej książki jest klarowne przedstawienie, dlaczego ważniejsze od implementowania uniwersalnie doskonałych recept i instytucjonalnych, całościowych reform jest praca nad stopniowym umacnianiem dotychczasowych osiągnięć w określonych obszarach problemowych. Jednocześnie ważne jest rozpoznanie, dlaczego instytucjonalny porządek i polityczny reżim sprawiają, że niektóre polityki mają większe szanse powodzenia, a inne nie. Słabością książki jest jej osadzenie wyłącznie w perspektywie instytucjonalnej, przez co autor traktuje rozwiązania danych państw jako wyłącznie ich domenę. Nie zwraca natomiast uwagi na relacje zewnętrzne, geopolityczną presję czy miejsce w międzynarodowym podziale pracy, które również mają fundamentalne znaczenie dla instytucjonalnych porządków państw.