Tygodnik Gospodarczy 43/2024, 24 października 2024

Miesięczny Indeks Koniunktury (MIK) dla handlu spadł m/m we wrześniu o 7,1 pkt. do poziomu 94,7 pkt. Jest to odczyt poniżej poziomu neutralnego (100 pkt.) oznaczający, że w sektorze handlu przeważają nastroje negatywne nad pozytywnymi. Informacje te potwierdzają odczyty GUS dotyczące sprzedaży detalicznej, która spadła r/r we wrześniu o 3,0 proc. – wyraźnie poniżej oczekiwań (+2,3 proc.).

W handlu obserwujemy gorsze wyniki związane z popytem i podażą oferowanych dóbr. Aż 43 proc. firm handlowych badanych w ramach MIK zanotowało we wrześniu spadek wartości sprzedaży, a 36 proc. spadek liczby nowych zamówień. Są to gorsze wyniki niż w poprzednim miesiącu, w którym spadek sprzedaży sygnalizowało 33 proc. firm, a spadek liczby nowych zamówień 27 proc.

Firmy handlowe we wrześniu silniej odczuwały utrudnianie barier prowadzenia działalności niż miesiąc wcześniej. Największy wzrost (o 13 pkt. proc.) zaniepokojonych przedsiębiorstw dotyczył niepewności sytuacji gospodarczej. Ponad połowa (55 proc.) firm handlowych wskazuje na tę barierę. Wzrósł również odsetek przedsiębiorstw (z 55 proc. do 61 proc.) skarżących się na koszty pracownicze – obecnie najbardziej uciążliwą barierę nie tylko w firmach handlowych. Blisko połowa firm handlowych (47 proc.) dostrzega duże utrudnienia z powodu rosnących cen energii, ale podobna część firm handlowych (44 proc.) wskazywała na ten problem również w sierpniu.

Obserwujemy niepokojący wzrost udziału firm handlowych skarżących się na zatory płatnicze. We wrześniu aż 44 proc. przedsiębiorstw wskazywało na nieterminowe regulowanie należności przez odbiorców. To wzrost o 8 pkt. proc. w porównaniu do sierpnia br. Działalność gospodarczą silniej niż miesiąc temu utrudniała przedsiębiorstwom działającym w handlu niedostępność pracowników (we wrześniu – 44 proc. wskazań, w sierpniu – 32 proc.).

Napływ inwestycji zagranicznych do Polski spowolnił. Dane NBP dotyczące bilansu płatniczego wskazują na ponad dwukrotny spadek transakcji w pierwszych ośmiu miesiącach 2024 r. (łącznie o 13 mld EUR). Natomiast dane fDi Markets o inwestycjach typu greenfield wskazują nawet na trzykrotny spadek w porównaniu do tego samego okresu 2023 r. W przypadku Polski, nawet wyłączając transakcje związane z instrumentami dłużnymi, spadek BIZ był dwukrotny po rekordowym pod tym względem 2023 r., w którym napływ wyniósł 20 mld EUR.

Spadki odnotowano również w Niemczech. Dane bilansu płatniczego w Niemczech wskazują na odbicie po nieudanym 2023 r., w którym w pierwszych ośmiu miesiącach doszło do dezinwestycji, jednak napływ w wysokości 40 mld EUR to nadal wynik o połowę niższy niż w latach 2021-2022 oraz dwukrotnie niższy niż w 2020 r. W ramach inwestycji typu greenfield także w Niemczech doszło do istotnego spadku wartości ogłoszonych inwestycji do 40 proc. poziomu z analogicznego okresu 2023 r. (17 mld EUR).

Powrót do wartości sprzed pandemii. Choć spadki, szczególnie w 2023 r. w Niemczech, wydają się znaczące, to wyniki BIZ w 2024 r. przypominają te sprzed pandemii – w Niemczech są zdecydowanie poniżej lat 2017-2019, ale przewyższają 2016 r.; w Polsce są na poziomach z lat 2018-2019, ale powyżej lat 2016-2017. Wyniki zapowiadanych inwestycji typu greenfield były w latach 2022 i 2023 bardzo wysokie ze względu na odbicie popandemiczne oraz trendy związane z przyciąganiem inwestycji w ramach zabezpieczenia łańcuchów dostaw, czego nieudanymi przykładami są odroczone inwestycje Intela w Niemczech i Polsce. Jednocześnie widoczna jest odbudowa inwestycji typu greenfield w Chinach, choć na o wiele niższych poziomach niż przed pandemią.

Prawdopodobną przyczyną spadków jest recesja w Niemczech, która negatywnie wpływa także na Polskę, oraz spadek rentowności firm w Polsce. Niemiecka gospodarka „skurczyła się” w 2023 r. o 0,3 proc., a prognozy wskazują, że w 2024 r. gospodarka cały czas pozostanie w stagnacji (spadek PKB o 0,1 proc.). Spowolnienie napływu BIZ dotyczy szczególnie dwóch sektorów – motoryzacyjnego (zwłaszcza w zakresie produkcji samochodów elektrycznych) i półprzewodników – i dotyka zarówno Niemcy, jak i Polskę. Polska nadal pozostaje atrakcyjnym miejscem do inwestowania, ale, poza spowolnieniem gospodarczym w UE, na gorsze wyniki wpływa spadek zysków firm związany z jednej strony z deflacją PPI, a z drugiej ze wzrostem kosztów. Za wzrost kosztów odpowiadają tak wynagrodzenia, jak i koszty energii.

Udział firm planujących podwyżki maleje. NBP opublikował w III kwartale wyniki badania Szybki Monitoring. Udział firm deklarujących plany podwyżek wyniósł 66 proc. – to spadek o 5 pkt. proc. względem poprzedniego roku. Tylko 12 proc. przedsiębiorstw dostrzega nasilanie się presji, mniej firm chce także odpowiadać na żądania pracowników. Odsetek przedsiębiorstw prognozujących wzrost płac wyniósł 32,2 proc., czyli o 5 pkt. proc. mniej niż w II kwartale.

Firmy są niechętne inwestowaniu z wykorzystaniem kredytu bankowego. Odsetek firm deklarujących tego typu finansowanie od 2022 r. pozostaje na historycznie niskich poziomach – 20,6 proc. W ostatnich dwóch latach firmy korzystają głównie ze środków własnych dla realizowania inwestycji – takie działania deklaruje 57 proc. Warto zwrócić uwagę, że taki dobór środków nie jest wiązany bezpośrednio z ryzykiem gospodarczym. W III kwartale odsetek przedsiębiorstw oceniających niepewność jako wysoką wyniósł około 13 proc., podczas gdy w poprzednich kwartałach oscylował blisko 25-30 proc. Oceny niepewności szczególnie poprawiły się wśród producentów dóbr trwałych i w energetyce.

Branża kryptowalut wydaje rekordowe kwoty na kampanie polityczne w wyborach w USA w 2024 r. Dotychczas korporacje związane z kryptowalutami zebrały ponad 179 mln USD na finansowanie kampanii w USA. Kwota ta przekracza wydatki zarówno sektora bankowego, jak i naftowego, które tradycyjnie wydawały najwięcej w trakcie kampanii prezydenckich i parlamentarnych. Ponad 90 proc. funduszy, które sektor kryptowalut historycznie wydał na wybory w trakcie swojego istnienia, zebrane zostały w tym cyklu wyborczym.

Głównym celem branży jest uzyskanie korzystnych regulacji, które zakończyłyby spory dotyczące klasyfikacji kryptowalut. Administracja prezydenta Joe Bidena oraz Gary Gensler – przewodniczący Amerykańskiej Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) dotychczasowo utrzymywali restrykcyjne stanowisko wobec kryptowalut. SEC opowiadał się za traktowaniem aktywów kryptograficznych jako papierów wartościowych, co nakłada na nie regulacje podobne do surowych regulacji rynku akcji i obligacji. To właśnie brak przepisów jednoznacznie odnoszących się bezpośrednio do rynku kryptowalut stanowi powód wzmożonego lobbingu przez sektor.

Inwestycje w kampanie polityczne przynoszą rezultaty. Donald Trump, który trzy lata temu określił bitcoina mianem oszustwa, obecnie obiecuje uczynić USA „bitcoinowym supermocarstwem świata”. Jego retoryka zyskała entuzjazm w środowisku kryptowalutowym, szczególnie po zapowiedzi zwolnienia Gary’ego Genslera z funkcji przewodniczącego SEC. Z kolei Kamala Harris nie zajęła jeszcze ostatecznego stanowiska w sprawie kryptowalut, choć jej sztab coraz częściej angażuje się w kontakty z przedstawicielami branży, szukając „resetu” w relacjach z kryptowalutami po administracji Bidena.

Od 2003 r. dynamicznie rosła liczba dzieci objętych opieką instytucjonalną, zarówno w miastach, jak i na obszarach wiejskich. Na koniec grudnia 2023 r. w całym kraju opieką instytucjonalną w żłobkach i klubach dziecięcych objętych było 177 tys. dzieci w wieku 0-2 lata. To wynik ponad 7-krotnie wyższy niż obserwowany w 2003 r. (21 tys.).

Gdyby brać pod uwagę nie samą liczbę dzieci objętych opieką żłobków i klubów dziecięcych, ale także ich udział procentowy w populacji dzieci do lat 3, to okazałoby się, że wzrost był jeszcze bardziej imponujący. W 2023 r. tak określony poziom objęcia dzieci opieką instytucjonalną wyniósł 20 proc. Oznacza to, że między 2003 r. a 2023 r. odnotowaliśmy dziesięciokrotny wzrost odsetka dzieci objętych opieką instytucjonalną. W 2003 r. zaledwie 2 proc. wszystkich dzieci do lat 3 było objętych tego rodzaju opieką. Tak duży wzrost wynika jednak częściowo z kurczącej się populacji dzieci do lat 3. Ogółem między 2003 r. a 2023 r. liczba dzieci w tym wieku spadła o 15 proc., przy czym większy spadek dotknął obszarów wiejskich (-18 proc.) niż miast (-12 proc.).

Obserwowany od 2011 r. dynamiczny wzrost liczby dzieci objętych opieką instytucjonalną wynikał w dużej mierze z przyjęcia ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3. Ustawa ta stworzyła ramy prawne dla funkcjonowania nowych form opieki nad małymi dziećmi, jak: klub dziecięcy, dzienny opiekun oraz niania. Równocześnie funkcjonujące wcześniej żłobki przestały być zakładami opieki zdrowotnej. Ta ostatnia zmiana była szczególnie istotna, gdyż doprowadziła do uproszczenia wymogów związanych z rejestracją żłobków, zmniejszyła wymogi związane z zatrudnianiem personelu medycznego, co z kolei doprowadziło do obniżenia kosztów prowadzenia tego typu jednostek dla osób prywatnych. W efekcie w 2023 r. spośród wszystkich funkcjonujących w Polsce 5,5 tys. żłobków i klubów dziecięcych 75 proc. stanowiły jednostki sektora prywatnego, z czego z kolei 66 proc. należało do osób fizycznych. Jednostki sektora publicznego to niemal w całości (97 proc.) jednostki prowadzone i finansowane przez samorząd gminny.

O 16 proc. spadła r/r w pierwszych trzech kwartałach 2024 r. emisja CO₂ związana ze statkami wpływającymi i stacjonującymi w polskich portach. Największe spadki zanotowano dla statków w Porcie Gdańskim (o 24 proc.), a najmniejsze w porcie w Świnoujściu (1 proc.). Dynamika spadku emisji jest znacznie większa niż względnie niewielki spadek liczby wpłynięć do polskich portów – w okresie I-IX 2024 r. do polskich portów wpłynęło 14,5 tys. statków – niespełna o 200 (1,3 proc.) mniej niż w tym samym okresie 2023 r.

Największy spadek emisji można zauważyć w przypadku przebywających w polskich portach statków towarowych (o 24 proc.) – wciąż jednak to ten typ statków odpowiadał za większość emisji (62 proc. w porównaniu do 68 proc. w 2023 r.). Spadek ten nie wynika jednak tylko ze spadku liczby statków towarowych zawijających do polskich portów, których w okresie I-IX 2024 r. było o 5 proc. mniej.

Emisje związane ze stacjonowaniem i bezpośrednią obsługą statków stanowią jednak mniej niż 25 proc. emisji związanych z funkcjonowaniem polskich portów. Całościowe emisje całego morskiego łańcucha dostaw związanego z portem w Gdańsku w 2022 r. wynosiły ponad 1,2 mln ton CO₂. W 2022 r. Port Gdański był 20. najbardziej emisyjnym portem w Europie. Największe emisje związane były z funkcjonowaniem portów w Rotterdamie (13,7 mln), Antwerpii (7,4 mln) i Hamburgu (4,7 mln). Port w Gdańsku emitował 19 kg CO₂/tys. ton przeładunku, czyli niemal dwukrotnie mniej niż średnia emisyjność trzech największych europejskich portów.

W przeprowadzonym w czerwcu 2024 r. badaniu PIE zapytaliśmy reprezentatywną grupę dorosłych Polaków (N=2600) o to, jak często czuli się szczęśliwi w ostatnim miesiącu. 46 proc. respondentów uznało, że odczuwało szczęście zawsze lub często w ciągu miesiąca przed badaniem. Zaledwie 3 proc. oceniło, że nigdy nie czuło się szczęśliwymi w ostatnim miesiącu, a kolejne 15 proc. uznało, że rzadko odczuwało szczęście.

Podobne pytanie zadaliśmy w badaniu przeprowadzonym przez nas w lipcu i sierpniu 2023 r. Wtedy reprezentatywna grupa dorosłych Polaków oceniała swój poziom szczęścia w skali 0-10 odczuwany w momencie badania. 51 proc. ówczesnych respondentów cechował wysoki poziom szczęśliwości (czyli wskazali odpowiedzi 7-10), 34 proc. wskazało na poziom średni, a podobny jak obecnie był udział badanych o niskim poziomie odczuwanego szczęścia – 18 proc.

W naszej reprezentatywnej geograficznie próbie najczęściej szczęście w ostatnim miesiącu raportowali badani z województw pomorskiego i podkarpackiego – 53 proc. odczuwało szczęście zawsze lub często. Ten odsetek przekroczył 50 proc. także w województwach lubuskim, opolskim i zachodniopomorskim. Najmniej szczęśliwi są mieszkańcy województwa lubelskiego, w którym 35 proc. respondentów odczuwało szczęście zawsze lub często, a 30 proc. rzadko lub nigdy. Odsetek badanych rzadko lub nigdy nie odczuwających szczęścia w ostatnim miesiącu nie przekroczył 20 proc. w żadnym innym województwie, a najniższy był w łódzkim – 11 proc.

Poziom odczuwanego szczęścia jest istotny dla gospodarki. Z jednej strony, szczęśliwsi ludzie mogą być bardziej produktywnymi pracownikami. Z drugiej, wysoki poziom odczuwanego szczęścia może być symptomem braku problemów ze zdrowiem psychicznym ogółem – a zatem nie generuje kosztów, które mogłyby z takich problemów wynikać. Pozytywną relację między subiektywnym poczuciem szczęścia a osobistą sytuacją ekonomiczną pokazują także nasze dane. Tabela 1 obrazuje średnie dochody respondentów podzielonych na podgrupy na podstawie częstotliwości odczuwania szczęścia w ostatnim miesiącu. Osoby szczęśliwsze cieszą się także wyższymi dochodami – różnica dochodów gospodarstw domowych najszczęśliwszych i najmniej szczęśliwych badanych wynosi 4367 PLN.