Tygodnik Gospodarczy 46/2024, 14 listopada 2024

Zwycięstwo Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich, republikańskie zwycięstwo w Senacie i prawdopodobna wygrana w Izbie Reprezentantów (stan na 12 listopada 2024 r.) otworzy przed nową administracją znaczne możliwości realizacji obietnic. Dla gospodarki światowej z pewnością oznacza to turbulencje, ale ich faktyczna skala i długość trwania są obecnie w sferze spekulacji. W zapowiedziach Trumpa pojawiają się takie kwestie, jak: cła, obniżki podatków, deregulacja, szczególnie w kwestii ochrony środowiska i klimatu, oraz szybkie zakończenie konfliktu między Rosją i Ukrainą. Paradoksalnie, nie wszystko musi być negatywne dla Unii Europejskiej.

Największe bezpośrednie szkody może wyrządzić deklarowane podniesienie ceł do około 10 proc. lub 20 proc. na import do USA i 60 proc. na towary z Chin. Analiza efektów polityki handlowej wymaga jednak podejścia opartego na teorii gier z uwagi na potencjalne działania odwetowe partnerów handlowych i reakcje rynków. Pierwszą niewiadomą jest zarówno faktyczna wysokość ceł, jak i reakcja świata na ich wprowadzenie. Bruksela może zachować się asertywnie i nałożyć cła odwetowe, które albo mogą przerodzić się w dalszy konflikt handlowy, albo być punktem wyjścia do negocjacji, dzięki którym Bruksela mogłaby uzyskać jakieś wyłączenia. W trudnym położeniu jest niemiecki przemysł samochodowy, który w 2023 r. wysłał na rynek amerykański 400 tys. aut. Podobnie jak w przypadku ceł na chińskie samochody elektryczne, Europa może być podzielona – przemysł europejski (i kraje) z dużą ekspozycją eksportową przyjmą postawę „gołębią”, podczas gdy KE „jastrzębią”.

Ok. 60 proc. przedsiębiorstw w 2024 r. podniosło ceny oferowanych produktów i/lub usług – wynika z badań PIE przeprowadzonych na początku listopada 2024 r. w ramach Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK). Tylko 6 proc. firm zdecydowało się na obniżenie swoich cen, a 36 proc. nie zmieniało cen produktów i/lub usług w 2024 r. Podwyżki cen występowały zarówno w najmniejszych, jak i największych podmiotach. Wśród mikrofirm 61 proc. podniosło ceny, a 34 proc. ich nie zmieniło, zaś wśród dużych przedsiębiorstw 60 proc. zdecydowało się na podwyżki, a brak zmian cen deklarowało 36 proc. W małych i średnich przedsiębiorstwach udział firm, które podniosły ceny był mniejszy – odpowiednio było to 54 proc. i 55 proc.

W 2023 r. Polska miała najmniejszy niewykorzystany potencjał zasobów pracy wśród państw Unii Europejskiej. W naszym kraju rezerwuar ten wyniósł 806 tys. osób w wieku 20-64 lata, co oznacza, że pozostawał on na poziomie 4,6 proc. rozszerzonej siły roboczej¹. Zasób ten stanowiły osoby bezrobotne (475 tys.)², osoby niepełnozatrudnione (pracujące na część etatu, ale chętne i gotowe do pracy w większym wymiarze godzin – 135 tys.), osoby zniechęcone do szukania pracy, które byłyby gotowe do jej podjęcia, gdyby znalazły odpowiadającą ich potrzebom ofertę (163 tys.) oraz osoby szukające pracy, ale w tym momencie niegotowe do jej podjęcia (34 tys.).

Nowa projekcja NBP wskazuje na niższy wzrost gospodarczy niż prognozowany w lipcu. Analitycy NBP w listopadowej projekcji wskazują, że tempo wzrostu PKB wyniesie 2,7 proc. w 2024 r., 3,4 proc. w 2025 r. i 2,8 proc. w 2026 r. Oznacza to rewizje w dół przeciętnie o 0,3-0,4 pkt. proc. W lipcu szacowali tempo wzrostu kolejno na 3,0 proc., 3,8 proc. i 3,1 proc. Za niższy wzrost gospodarczy w 2024 r. odpowiada słabsze odbicie konsumpcji, natomiast w 2025 r. i 2026 r. NBP spodziewa się wolniejszego wzrostu inwestycji.

Silny wzrost realnych wynagrodzeń nie przełożył się na znaczne odbicie konsumpcji. Wzrost konsumpcji gospodarstw domowych w 2024 r. wyniesie 3,8 proc. Tym samym będzie niższy o 0,6 pkt. proc. względem projekcji z lipca. Analitycy NBP wskazują, że konsumenci w większym stopniu odbudowywali oszczędności niż zwiększali wydatki. Jako główną przyczynę przedstawiają wzrost dochodów i obawy o sytuację swoją i kraju. Motorem wzrostu w 2025 r. będą inwestycje – zwiększą je wydatki z KPO i funduszy spójności UE. Wysokie stopy procentowe będą hamować jednak inwestycje prywatne.

Za słabszy wzrost w Polsce odpowiada również pogorszenie prognoz sytuacji gospodarczej Niemiec. NBP w projekcji kładł mocny nacisk na powiązania z największym partnerem handlowym Polski. W 2024 r. niemiecki wzrost PKB będzie w stagnacji (0 proc. r/r), a w kolejnych dwóch latach wzrośnie o ok. 1 proc. r/r, czyli poniżej prognoz z lipca. Słaby popyt u zachodnich sąsiadów przyczynia się do spadku eksportu Polski i słabszej produkcji w branżach nastawionych na eksport.

Perspektywy dla inflacji pozostają zbliżone do projekcji z lipca. Analitycy NBP wskazują, że CPI w 2024 r. wyniesie 3,7 proc., następnie wzrośnie do 5,6 proc. w 2025 r. W porównaniu do lipca wzrost cen żywności okazał się silniejszy niż prognozy. Zrekompensował go jednak globalny spadek cen paliw. Największą różnicę obserwujemy w prognozie inflacji bazowej w 2025 r. – 4,3 proc. W lipcu analitycy prognozowali wzrost rzędu 3,8 proc. Różnica wynika jednak z podwyżek akcyzy i nie oznacza nasilenia się presji inflacyjnej względem lipcowej projekcji.

Ostateczna ścieżka inflacji zależy od decyzji administracyjnych – projekcja zakłada dwa scenariusze dotyczące cen energii. Scenariusz pierwszy zakłada pełne odmrożenie cen energii od stycznia. Taka decyzja oznacza inflację wyższą o ok. 1,3 pkt. proc. w porównaniu z alternatywnym scenariuszem dalszego mrożenia cen. Należy zauważyć jednak, że to scenariusz najbardziej pesymistyczny – wciąż prawdopodobne są działania hamujące wzrost cen. W dalszym horyzoncie różnica jest jednak zaniedbywalna. Oba scenariusze zakładają spadek inflacji w 2026 r. w okolice środka celu NBP.

Projekcja jest konstruowana przy założeniu stałych stóp procentowych. Zdaniem NBP, w takich warunkach polityka pieniężna jest restrykcyjna – oznacza to spadek inflacji i osłabienie wzrostu PKB. NBP wskazuje, że luka popytowa będzie ujemna w całym horyzoncie projekcji i będzie to działać w kierunku obniżenia inflacji. Scenariusz utrzymania stóp bez zmian do końca 2026 r. jest aktualnie bardzo mało prawdopodobny. Możliwe obniżki stóp procentowych w 2025 r. umożliwią szybszy wzrost inwestycji prywatnych.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) przeznaczy blisko 3,4 mld PLN na dofinansowanie zakupu zeroemisyjnych autobusów dla polskich miast. Nowy rządowy program złagodzi jedną z największych barier szybszego wdrażania takich pojazdów na polskie drogi, czyli ich wysokie koszty inwestycyjne. Szacuje się je na 2 (dla elektrycznych) do 3 razy (dla wodorowych) wyższe niż analogiczne koszty autobusu z silnikiem diesla, którego kupno to wydatek od około 1 do 1,5 mln PLN w zależności od specyfikacji. Poza kosztami zakupu należy pamiętać także o tych związanych z budową infrastruktury niezbędnej do eksploatacji zeroemisyjnych autobusów, co wymaga dodatkowego wsparcia finansowego, by dekarbonizacja tego sektora transportu zachodziła wystarczająco szybko.

Według danych z Licznika Elektromobilności, prowadzonego przez Polskie Stowarzyszenie Nowej Mobilności wraz z Polskim Związkiem Przemysłu Motoryzacyjnego, obecna flota zeroemisyjnych autobusów składa się z 1393 pojazdów, spośród których 1327 stanowią autobusy elektryczne, a tylko 66 autobusy wodorowe (stan na koniec września 2024 r.). Całkowita liczba autobusów komunikacji miejskiej wynosi około 12,5 tys., zatem obecny łączny udział tych elektrycznych i wodorowych wynosi 11 proc. Liczba takich pojazdów ma dynamicznie zwiększyć się do końca tej dekady – najnowszy projekt Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu wskazuje, iż zeroemisyjnych autobusów miejskich może jeździć w Polsce do tego czasu już ponad 4,5 tys. Polska Strategia Wodorowa zakłada z kolei zwiększenie floty autobusów wodorowych do 100-250 do końca 2025 r. oraz 800-1000 do końca 2030 r. Do pełnej wymiany floty na tę bezemisyjną jeszcze jednak daleka i wyboista droga – rząd prognozuje, że w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców będzie się to wiązało z kosztami rzędu 900 mln PLN rocznie i trwało 16 lat.

World Economic Forum identyfikuje wzrost zainteresowania treściami cyfrowymi jako jedną z przełomowych zmian w doradztwie finansowym. W mediach społecznościowych działa coraz więcej tzw. finfluencerów, którzy dzielą się informacjami na tematy finansowe. Łączna liczba obserwujących dziesięciu najpopularniejszych finfluencerów na świecie wynosi 64 mln. Produkty finansowe są także promowane przez influencerów, którzy na co dzień nie zajmują się tematyką finansową, ale współpracują z markami oferującymi takie produkty.

Działalność influencerów w obszarze finansów niesie pewne korzyści – prowadzi do łatwo dostępnej edukacji finansowej. Tradycyjne źródła wiedzy o finansach (książki, kursy, porady profesjonalnych doradców) bywają kosztowne i skomplikowane. Wiele osób zniechęca także konieczność poświęcenia czasu na zgłębianie zagadnień finansowych i nieustannie odkładają decyzje o rozpoczęciu oszczędzania lub inwestowania. Influencerzy zmniejszają te bariery, dostarczając treści w prostym języku i atrakcyjnej formie wizualnej.

Z drugiej strony, twórcy internetowi często okazują się nierzetelnymi źródłami informacji finansowych. Naukowcy przeanalizowali treści 29 tys. finfluencerów na platformie StockTwits. Tylko 28 proc. z nich udzielało rekomendacji prowadzących do dodatnich, ponadprzeciętnych zwrotów. Ponad połowa (56 proc.) oferowała porady, które skutkowały stratami. Paradoksalnie, finfluencerzy o niskich kompetencjach mieli większą liczbę obserwujących i większy wpływ na decyzje inwestycyjne.

Siła wpływu influencerów na decyzje wynika z emocjonalnej, jednostronnej więzi z odbiorcą. Badania pokazują, że nawiązanie paraspołecznych (jednostronnych, pozornie bliskich) relacji z influencerem zwiększa zainteresowanie tworzonymi treściami i reklamowanymi produktami. Relacje te opierają się na idealizacji twórcy internetowego, przekonaniu o jego wysokich kompetencjach i poczuciu emocjonalnej bliskości. Odbiorcy chętniej ufają osobom, które są do nich podobne pod względem zainteresowań, poglądów czy stylu życia. Istotna jest także liczba obserwujących, która buduje wiarygodność.

Oddziaływanie twórców internetowych może prowadzić do nieoptymalnych wyborów. Odbiorcy mogą bezkrytycznie przyjmować rekomendacje, decydując się na produkty, które nie odpowiadają ich potrzebom lub są niekorzystne. Dodatkowo, wielu ludzi nie ma wystarczającej wiedzy lub zasobów, by samodzielnie zweryfikować, czy porada influencera jest korzystna. Ważne jest więc, by zarówno odbiorcy treści, jak i decydenci polityczni byli świadomi tych mechanizmów.

Z tego względu wprowadzane są regulacje dotyczące działalności influencerów i finfluencerów. W Australii finfluencerzy są zobowiązani do posiadania licencji na doradztwo finansowe. Niemcy, Wielka Brytania i USA wprowadziły wytyczne, które mają zapewnić, że treści promocyjne w mediach społecznościowych będą jasne, rzetelne i nie będą wprowadzały w błąd. Z kolei we Francji podjęto szerokie, systemowe działania – prawnie zdefiniowano pojęcie influencera, w celu stworzenia ścisłych ram regulacyjnych, także w obszarze finansów.

Prezes UKE ogłosił 8 listopada aukcję częstotliwości 5G z zakresu 800 MHz oraz 700 MHz. Początkowo Urząd planował, aby cena minimalna wszystkich bloków częstotliwości wynosiła ponad 4 mld PLN. Po konsultacjach z rynkiem cena minimalna poszczególnych bloków częstotliwości została znacznie zmniejszona i obecnie każdy z siedmiu bloków częstotliwości został wstępnie wyceniony na 356 mln PLN, co daje łączną sumę wstępną 2,492 mld PLN. Nowa aukcja, oprócz celów fiskalnych, służy zwiększeniu zasięgu sieci 5G na terenach poza głównymi miastami w Polsce. Pokrycie zasięgiem systemów 5G w Polsce wzrosło po przeprowadzonej w zeszłym roku aukcji częstotliwości z pasma C, w wyniku której czterej główni gracze na rynku wylicytowali po 100 MHz dostępnego widma, a do budżetu państwa wpłynęła suma 1,921 mld PLN. Niemniej jednak wiele gospodarstw domowych w tak zwanych „białych plamach” nadal nie ma dostępu do nowoczesnych usług telekomunikacyjnych.

Tymczasem organizacje międzynarodowe, instytucje naukowo-badawcze i operatorzy przygotowują się już do wdrażania następnej generacji systemów łączności ruchomej, czyli 6G. Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU) wydał w listopadzie 2023 r. rekomendację dotyczącą możliwych dróg rozwoju systemów łączności ruchomej do 2030 r. 3GPP, czyli międzynarodowa organizacja normalizacyjna opracowująca standardy telefonii mobilnej, planuje wydać do 2027 r. szereg nowych zaleceń standaryzacyjnych dotyczących systemów 6G. Główne trendy sieci nowych generacji to m.in. immersyjna komunikacja z wykorzystaniem rozszerzonej rzeczywistości (XR), pełna automatyzacja procesów przemysłowych oraz zapewnienie łączności niezależnie od lokalizacji geograficznej przez integrację łączności naziemnej z łącznością satelitarną.

Barierą w szybkim wdrożeniu standardu 6G mogą być koszty nowych inwestycji, szczególnie jeśli nowe rozwiązania byłyby wdrażane z perspektywą pokrycia zasięgiem całego kraju, jak to ma miejsce w przypadku sieci 5G. Niektórzy operatorzy już zgłaszają wątpliwości, czy tego typu inwestycje są konieczne.

Szansą na zmniejszanie kosztów ponoszonych przez operatorów przy wdrażaniu nowych technologii w sieciach ruchomych może być m.in. stosowanie modelu Open RAN, czyli otwartego dostępu radiowego. Dotychczas przy planowaniu sieci radiowych operatorzy korzystali zazwyczaj z kompletnych rozwiązań dostarczanych przez jednego producenta, co skutkowało powstaniem sytuacji określanych jako vendor lock-in. W przypadku sieci otwartych możliwe jest korzystanie przez operatorów z różnych dostawców dla poszczególnych komponentów sieci radiowej, przy zastosowaniu otwartych protokołów i interfejsów między poszczególnymi elementami infrastruktury, co sprzyja obniżaniu koszów.

Innym rozwiązaniem jest tak zwany vRAN (virtual RAN) polegający na przenoszeniu elementów sieci telekomunikacyjnych (poza anteną, nadajnikiem i odbiornikiem radiowym) do chmury obliczeniowej. W zależności od przyjętego rozwiązania zmienią się relacje między operatorami telekomunikacyjnymi a dostawcami sprzętu oraz dostawcami usług chmury obliczeniowej. Popyt na produkty tych pierwszych może się zmniejszyć, a na usługi tych drugich wzrosnąć. Zmiany te będą również nie bez znaczenia dla relacji transatlantyckich – najwięksi producenci sprzętu to firmy europejskie, podczas gdy rynek chmury obliczeniowej jest zdominowany przez firmy z USA.