Tygodnik Gospodarczy 47/2024, 21 listopada 2024

Dane GUS wskazują na słabe wyniki finansowe przedsiębiorstw niefinansowych, w których liczba pracujących wynosi 50 i więcej osób. W I półroczu 2024 r. ich przychody były o 5,4 proc. niższe niż w analogicznym okresie 2023 r. Wynik finansowy ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów był niższy niż w I półroczu 2023 r. o 28,2 proc. Zysk netto wykazało 71,0 proc. ogółu przedsiębiorstw, a rok wcześniej 75,6 proc.

Pogorszył się wskaźnik poziomu kosztów – 93,9 proc. w I połowie 2023 r. do 95,3 proc. w analogicznym okresie br. W strukturze rodzajowej kosztów zwiększył się przede wszystkim udział wynagrodzeń (o 2,0 pkt. proc.) i usług obcych (o 1,7 pkt. proc.). Zmniejszył się natomiast udział zużycia materiałów (o 5,2 pkt. proc.) oraz zużycia energii (o 0,5 pkt. proc.), będący reakcją firm na wzrost cen i podjętych działań mających na celu redukcję tych kosztów. Wzrost kosztów i słabsze wyniki sprzedaży negatywnie wpłynęły na wskaźnik rentowności obrotu netto, który obniżył się z 5,1 proc. do 3,8 proc.

Rosną obawy przedsiębiorców ze średnich i dużych firm dotyczące przyszłej sytuacji przedsiębiorstw – jak pokazują wyniki badania Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK). Źródłem słabych nastrojów przedsiębiorców jest wzrost uciążliwości prawie wszystkich barier działalności gospodarczej. Z odczytów MIK z okresu czerwiec-listopad br. wynika, że firmy średnie i duże narzekają przede wszystkim na wysokie koszty pracownicze, rosnące ceny energii i niepewność sytuacji gospodarczej.

W Polsce odsetek pracowników, którzy pracują na niepełnym etacie jest jednym z najniższych w UE. W 2023 r. było to 5,5 proc. Jest to 6. najniższy wynik w całej Unii, której średnia wynosi 17 proc. Najniższym poziomem charakteryzuje się Bułgaria – 1,4 proc. Z kolei największy udział osób pracujących na część etatu odnotowano w Szwajcarii (nienależącej do UE), Holandii oraz Austrii – w każdym z tych państw odsetek ten w 2023 r. wynosił powyżej 30 proc.

Od 2021 r. odsetek osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu przestał maleć. Mimo że od 2009 r. w Polsce udział pracowników zatrudnionych na niepełnym etacie zmalał niemal o 2 pkt. proc. (z 7,3 proc.), to w ostatnich latach można zauważyć zatrzymanie trendu spadkowego. W latach 2021-2023 grupa pracujących na niepełnym etacie zwiększyła się z 5,1 proc. do 5,5 proc. ogółu pracowników. To mocniejszy wzrost niż średnio w całej UE, w której od pandemii COVID-19 wskaźnik ten oscylował niezmiennie wokół poziomu 17 proc. Szczyt w Unii Europejskiej przypadał na lata 2013-2016. Wówczas udział takich pracowników nie spadał poniżej 19 proc.

W Polsce odsetek osób, które pracowały na niepełnym etacie, mimo że deklarowały gotowość podjęcia pracy w pełnym wymiarze godzin, był najniższy od 2009 r. Według danych Eurostatu, w 2023 r. udział takich osób w ogóle pracowników wynosił 0,8 proc. Był to 5. najniższy wynik UE po Czechach, Bułgarii, Węgrzech i Słowacji. W całej Unii Europejskiej grupa osób, które pracowały na niepełnym etacie, choć były skłonne pracować w pełnym wymiarze, stanowi 2,6 proc. ogółu pracowników¹.

Kobiety z dziećmi najczęściej podejmują pracę na niepełny etat w grupie wiekowej 25-54 lata. W 2023 r. w Polsce 7,5 proc. pracujących kobiet, które posiadały dziecko, wykonywało pracę w niepełnym wymiarze godzin. W grupie kobiet bez dzieci odsetek ten wynosił nieco ponad 5 proc. Wśród mężczyzn zależność jest odwrócona: pracownicy z dziećmi charakteryzują się mniejszym odsetkiem zatrudnionych na pełen etat niż ci bez dzieci (1,5 proc. vs 2,9 proc.).

Wśród czterech grup – w podziale na płeć oraz fakt posiadania dziecka – Polska najmocniej różni się od średniej UE pod względem udziału pracy kobiet z dziećmi na część etatu. W tej grupie odsetek w Polsce (wśród osób w wieku 25-54 lata) był niższy o 24 pkt. proc. niż średnia unijna. Holandia, Austria oraz Niemcy były krajami, które w 2023 r. miały najwyższy udział zatrudnionych na niepełny etat wśród pracujących kobiet z dziećmi. W każdym z tych państw wskaźnik przekraczał 60 proc., a w Austrii wynosił niemal 70 proc.

Wielka Brytania ogłosiła swoje plany budżetowe na następny rok fiskalny. Zakłada deficyt sięgający 4,5 proc. PKB oraz stopniową konsolidację w kolejnych latach – w 2026 r. deficyt będzie sięgał 3,6 proc. Podczas następnych 5 lat dochody budżetowe wzrosną o 40 mld GBP, a wydatki o 100 mld GBP. Office for Budget Responsibility (OBR), brytyjska instytucja monitorująca finanse publiczne, wskazała, że zwiększenie wydatków obejmie sektor ochrony zdrowia, infrastrukturę publiczną, mieszkalnictwo oraz badania i rozwój (B+R). OBR szacuje, że polityka fiskalna przyczyni się do wzrostu PKB o 0,5 pkt. proc. w najbliższych dwóch latach. Taki wynik ukryje słabe tempo wzrostu gospodarczego. Według prognoz FocusEconomics, uwzględniających ekspansywną politykę, wyniesie 1,4 proc. w 2025 r. i 1,5 proc. w 2026 r. Dla sfinansowania działań kluczowym źródłem dodatkowych dochodów będą zmienione stawki składek na ubezpieczenie społeczne dla przedsiębiorców. Od kwietnia 2025 r. składka wzrośnie z 13,8 proc. do 15 proc., a próg kwoty wolnej od oskładkowania zostanie obniżony z 9100 GBP do 5000 GBP.

Deficyt budżetowy rośnie także w USA. W roku fiskalnym 2024 wyniósł 1,83 bln USD, co stanowi 6,4 proc. amerykańskiego PKB. Ważnym czynnikiem napędzającym deficyt był wzrost kosztów obsługi długu publicznego z 1,8 proc. do prawie 2,4 proc. PKB. To efekt wyższych stóp procentowych oraz rosnącego zadłużenia. Perspektywy na przyszłość nadal są niepokojące – szczególny powód do obaw dają plany fiskalne zaproponowane przez Donalda Trumpa. Przedłużenie Ustawy o Cięciach Podatkowych i Pracy (TCJA) na okres po 2025 r., likwidacja podatków m.in. od benefitów emerytalnych czy napiwków i nadgodzin oraz zwiększenie wydatków militarnych łącznie przyniosą koszty rzędu 10,4 bln USD w ciągu dekady. CBO wskazuje, że dług publiczny będzie rosnąć do przeszło 140 proc. PKB.

Ekspansywna polityka prowadzi do wzrostu rentowności długoterminowych obligacji. W USA rentowności obligacji 10-letnich wzrosły w listopadzie z 3,8 proc. do 4,4 proc. – to najwyższy poziom od lipca. Zmiana odzwierciedla obawy o presję inflacyjną oraz kondycję fiskalną kraju, w tym ryzyko regulacyjne związane ze wzrostem ceł importowych. Indeks MOVE, mierzący zmienność rynku obligacji, wskazuje na wzrost premii za terminowość (term premium) – dodatkowe wynagrodzenie za posiadanie obligacji długoterminowych zamiast serii obligacji krótkoterminowych, zazwyczaj mniej ryzykownych. W Wielkiej Brytanii listopadowy wzrost rentowności obligacji 10-letnich wyniósł 0,5 pkt. proc. Podniosły się one z 3,95 proc. do 4,45 proc. Podobnie jak w USA, jest to reakcja na ogłoszenie przez Partię Pracy ekspansywnych planów budżetowych na następny rok.

Stan ciemnej flauty (niem. Daukenflaute²) między 4 a 14 listopada 2024 r. przełożył się na znaczący wzrost europejskiej generacji energii elektrycznej z paliw kopalnych. W Niemczech odpowiadały one za 66 proc. wyprodukowanej energii elektrycznej i jest to wzrost o 29 pkt. proc. w porównaniu do średniego udziału w 2024r.³. Udział samych niesterowalnych źródeł (wiatr i fotowoltaika) w niemieckim miksie spadł z 43 proc. średniorocznie do zaledwie 15 proc. Jednocześnie gospodarka niemiecka, by zaspokoić swoje potrzeby energetyczne, musiała w tym czasie importować 1,9 TWh energii. Import pokrył więc 12 proc. całego zapotrzebowania Niemiec na energię elektryczną w tym okresie.

W Polsce udział źródeł niesterowalnych wynosił w tym okresie 6,7 proc. produkcji (w porównaniu do średniej generacji na poziomie 27 proc. w 2024 r.), jednak przełożyło się to na stosunkowo niewielki wzrost importu energii zza granicy w tym czasie (z 2 proc. do 3 proc. zapotrzebowania). Niższa generacja z fotowoltaiki i onshoru przełożyła się jednak na konieczność skorzystania przez PSE z rynku mocy, by uzupełnić braki.

Najnowsze wyniki badania PISA przeprowadzonego w 2022 r. pokazują, że w zakresie motywacji i strategii uczenia polscy 15-latkowie wypadają znacznie gorzej niż ich rówieśnicy w ponad 80 badanych krajach. W wielu kategoriach Polska znajduje się na końcowych miejscach w rankingach.

Choć wyniki te wyraźnie wskazują na problemy kształcenia w polskich szkołach, to raport PISA pozwala na dalszą, mniej jednoznaczną analizę. Okazuje się, że w Polsce zarówno dobrzy uczniowie, jak i ci słabo radzący sobie z matematyką, nie różnią się znacząco w wielu z wymienionych powyżej kategorii. Innymi słowy, różnice w motywacjach i strategiach uczenia się nie wydają się być czynnikiem różnicującym wyniki nauczania w Polsce.

Zarówno dobrzy, jak i słabi uczniowie polskich szkół równie rzadko zadają pytania na lekcjach matematyki, jeśli czegoś nie rozumieją. I pod tym względem Polska jest wyjątkiem na tle innych krajów (podobnie jest tylko w Meksyku). Średnio w państwach OECD różnica w odsetku dociekliwych uczniów między słabszymi a lepszymi uczniami wynosi ok. 10 pkt. proc. Podobnie niska dysproporcja między słabszymi a lepszymi uczniami w Polsce istnieje w odsetku uczniów uwielbiających uczyć się nowych rzeczy w szkole (choć w tym wypadku jest to częstszy wzorzec obecny w wielu państwach).

W 2023 r. 29 proc. zabójstw na świecie miało miejsce w Ameryce Łacińskiej – jest to według raportu MFW najwyższy wynik na świecie, biorąc pod uwagę fakt, że ludność tego regionu stanowi raptem ok. 8 proc. populacji świata. Około 50 proc. zabójstw w regionie jest powiązanych ze zorganizowanymi grupami przestępczymi i gangami. Stanowi to więcej niż dwukrotność średniej światowej. Bardziej szczegółowe dane pokazują jednak, że zabójstwa mają charakter lokalny – ok. 50 proc. przestępstw w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach ma miejsce na zaledwie 2,5 proc. powierzchni. Koncentrują się w pobliżu granic państwowych i kluczowej infrastruktury transportowej, co wskazuje przede wszystkim na dominację przemytu organizacji przestępczych.

Koncentracja obszarów ze zwiększoną przestępczością wpływa na warunki dla aktywności gospodarczej, a przede wszystkim dla inwestycji oraz produktywności. Wpływa to na dobór lokalizacji działalności gospodarczej w bardziej bezpiecznych, ale niekoniecznie opłacalnych miejscach, co z kolei przyczynia się do tworzenia zniekształceń cen rynkowych, mniej dogodnych warunków wejścia firm na rynek oraz na podaż siły roboczej i jej jakość. Ok. 7 proc. rocznych dochodów firm w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach stanowią koszty związane z przestępczością. Dotyczą one strat typu kradzież, rabunek, wandalizm lub podpalenie oraz wydatków na ochronę, np. na sprzęt, personel lub profesjonalne usługi ochrony. Problem ten dotyczy bardziej firm małych, dla których koszt przestępczości sięga do 7,8 proc. Firmy duże obarczone są tego rodzaju wydatkami i stratami na poziomie 4,1 proc.

Transformacja cyfrowa może być kluczowym czynnikiem przyczyniającym się do inkluzywnego wzrostu gospodarczego – wynika z raportu B20, organizacji przygotowującej rekomendacje biznesowe dla grupy G20. Główne rekomendacje obejmują zwiększenie dostępności infrastruktury cyfrowej, budowanie zaufania w obszarze cyberbezpieczeństwa oraz odpowiedzialne wdrażanie sztucznej inteligencji (AI). Autorzy zwracają także szczególną uwagę na kwestie związane z wykluczeniem cyfrowym, zrównoważonym rozwojem oraz etycznym wdrażaniem nowych technologii.