Tygodnik Gospodarczy 51/2024, 19 grudnia 2024

Wartość eksportu usług z Polski w 2023 r. wyniosła 456,7 mld PLN (+7 proc. r/r). Największe znaczenie mają od wielu lat usługi transportowe, podróże zagraniczne oraz usługi biznesowe. Te ostatnie, zgodnie z najnowszymi danymi NBP, w 2023 r. charakteryzowały się wysoką dynamiką wzrostu (+15 proc. r/r), osiągając wartość 121,5 mld PLN, zaś ich udział wzrósł niemal o 2 pkt. proc. do poziomu 26,6 proc. Rośnie również znaczenie polskich usług telekomunikacyjnych, informatycznych i informacyjnych. Wzrost w tej kategorii wyniósł w 2023 r. 17 proc. r/r z 60,1 mld PLN do 70,7 mld PLN. Jest to spójne z danymi WTO, według których udział polskich usług w światowym handlu w 2022 r. wyniósł ok. 0,3 proc., zaś udział usług ICT sięgnął już ok. 0,4 proc. Dominującym trybem (ok. 93 proc.) świadczenia usług profesjonalnych, zarządczych, innych biznesowych oraz ICT była dostawa transgraniczna, której znaczenie wzrosło wraz z pandemią COVID-19, wypierając tymczasowy przepływ osób fizycznych (spadek z 23 proc. do 5 proc.).

Tendencje te są zbieżne z wynikami raportu ABSL z 2024 r. Sektor nowoczesnych usług biznesowych jest silnie zorientowany na eksport. Na koniec I kwartału 2024 r. w Polsce działało niemal 2 tys. centrów usług biznesowych (IT, SSC i BPO), z czego 91,7 proc. z kapitałem zagranicznym.

Koszty pracownicze były w 2024 r. główną barierą utrudniającą działalność średnim i dużym przedsiębiorstwom – wynika z badania MIK. W kolejnych miesiącach wskazywało na nie od 62 proc. (wrzesień) do 75 proc. (marzec) przedsiębiorstw, a w grudniowym odczycie aż 73 proc. firm zadeklarowało, że jest to bariera silnie lub bardzo silnie utrudniająca działalność gospodarczą. Branżami, którym najbardziej doskwierały rosnące koszty pracownicze były handel, usługi i TSL (po 80 proc. wskazań), nieco rzadziej wskazywały na nie firmy budowlane (70 proc.), a najrzadziej produkcyjne (57 proc.).

Z raportu AIECE (Association Of European Conjuncture Institutes), w którego przygotowaniu uczestniczył Polski Instytut Ekonomiczny, wynika, że wzrost gospodarczy w strefie euro w 2025 r. nieco przyspieszy, choć pozostanie słaby na tle świata. Konsensus prognoz AIECE wskazuje, że PKB strefy euro powiększy o 1,3 proc. w 2025 r. i stanowi to przyspieszenie względem 2024 r. o 0,8 proc., lecz jest to słabszy wynik niż w latach przed pandemią. Spośród państw obszaru walutowego tylko w Grecji i Słowenii tempo wzrostu przekroczy 2 proc. Spowolnienie dotyczy szczególnie największych gospodarek. PKB Niemiec, Francji i Włoch wzrośnie w przyszłym roku o mniej niż 1 proc.

Odbiciu wzrostu gospodarczego pomoże konsumpcja prywatna i inwestycje. Wzrost realnych wynagrodzeń zwiększy wydatki gospodarstw domowych. Z drugiej strony boom konsumpcyjny ogranicza wzrost oszczędności i negatywne nastroje konsumentów. Mediana prognoz zakłada wzrost konsumpcji prywatnej o 1,2 proc. Nieco większe będzie odbicie inwestycji (1,6 proc.), co pozwoli odrobić tegoroczne spadki (-1,2 proc.). Poprawie aktywności inwestycyjnej pomagają obniżki stóp EBC. Równocześnie niższe zyski firm powstrzymują przedsiębiorstwa przed nowymi nakładami inwestycyjnymi.

Prognozy PKB są jednak obarczone ryzykiem dla niższego wzrostu. Jako główne źródło niepewności wskazują słabość handlu międzynarodowego. Zdaniem AIECE, wpływać na to mogą narastające napięcia geopolityczne i fragmentacja handlu. Wśród zagrożeń wciąż pozostają ryzyka wzrostu cen surowców. Think tanki obawiają się pogorszenia sytuacji finansów publicznych i wynikającej z tego mniejszej przestrzeni na wydatki państwa. Z tego powodu w przyszłym roku spodziewają się restrykcyjnej polityki fiskalnej w strefie euro, chociaż – ich zdaniem – bardziej odpowiedni byłby jej neutralny charakter.

W 2025 r. inflacja powróci blisko celu EBC. Think tanki zrzeszone w AIECE prognozują, że ceny w strefie euro w przyszłym roku wzrosną o 2,1 proc. Ekonomiści AIECE są jednak podzieleni w sprawie podejścia do polityki pieniężnej EBC. Podobny odsetek think tanków deklaruje jako odpowiednią tak ekspansywną, jak i restrykcyjną politykę monetarną. Ekonomiści często sugerują też, że polityka EBC jest największym czynnikiem ograniczającym wzrost gospodarczy. Największym ryzykiem dla uporczywości inflacji pozostają wysokie podwyżki wynagrodzeń. Wynikają one m.in. z niedoboru wykwalifikowanych pracowników.

W opublikowanym kilka dni temu rankingu równości płci (Gender Equality Index) Polska uzyskała wynik 63,4, który plasuje nas na 18. miejscu, poniżej średniej UE (71). Jednak w obszarze podziału obowiązków domowych zajęliśmy wysokie, 4. miejsce (za Holandią, Danią i Szwecją) z wynikiem 71,5, a więc powyżej unijnej średniej (68,5). Wskaźnik mierzy poziom równości płci w skali od 1 do 100, gdzie 100 oznacza pełną równość. Uwzględnia sześć obszarów: pracę, pieniądze, wiedzę, czas, zdrowie i wpływ społeczny.

Kobiety wciąż ponoszą większy ciężar obowiązków domowych niż mężczyźni. Z badań GUS wynika, że kobiety w Polsce poświęcają na prace domowe i opiekę średnio 4 godz. i 22 min. dziennie, czyli o 1 godz. i 41 min. więcej niż mężczyźni.

W świetle badań na temat pracy kognitywnej należy stwierdzić, że obciążenie kobiet obowiązkami domowymi jest niedoszacowane, ponieważ nie uwzględnia trudnych do uchwycenia procesów myślowych, tj. przewidywania potrzeb, identyfikowania możliwości, podejmowania decyzji i monitorowania efektów. Procesy te są zaś kluczowe dla sprawnego funkcjonowania gospodarstwa domowego. Często stanowią integralną część prac fizycznych – np. zrobienie zakupów spożywczych wymaga wcześniejszego zidentyfikowania potrzeb domowników i zaplanowania posiłków. Efekty pracy kognitywnej nie są bezpośrednio widoczne i mają charakter niematerialny, co sprawia, że trudno je dostrzec i należycie docenić.

Nowelizacja ustawy o odnawialnych źródłach energii z października 2024 r. wprowadziła zmiany w sposobie rozliczania prosumentów. Mają one zwiększyć opłacalność instalacji własnych źródeł energii (szczególnie fotowoltaiki dla gospodarstw domowych), która po zmianie systemu rozliczania nowych prosumentów na net-billing w czerwcu 2022 r. stała się trudna do oszacowania. Wdrożone zapisy dają dowolność w wyborze zasad ustalania ceny sprzedaży energii elektrycznej wyprodukowanej przez instalację prosumencką.

System net-billing polega na rozliczaniu energii elektrycznej przesłanej do sieci i pobranej z niej na podstawie wartości tej energii – wyprodukowaną energię sprzedaje się po jej hurtowej cenie godzinowej (RCE) lub miesięcznej (RCEm), natomiast brakującą kupuje wg ceny z taryfy energii elektrycznej. Bilansowanie energii sprzedanej i kupionej odbywa się poprzez depozyt prosumencki, który zasila się wartością energii wygenerowanej przez instalację (iloczyn jej ilości i ceny), a pomniejsza o wartość energii pobranej z sieci. Nowelizacja zwiększa tę pierwszą wartość o współczynnik korekcyjny równy 1,23, dzięki czemu oszczędności na zakupie energii z sieci rosną w stosunku do zasad sprzed zmian.

W porównaniu z funkcjonującym przed 2021 r. systemem rozliczeń prosumentów, net-meteringiem, ocena opłacalności inwestycji we własne źródło energii w net-billingu jest bardziej skomplikowana. Obliczenia przy naszych założeniach pokazują, że rozpiętość cen sprzedaży energii do sieci (RCE lub RCEm) nie daje możliwości podania jednoznacznego, uniwersalnego okresu zwrotu instalacji w systemie net-billing. Jego zakres dla czterech analizowanych wariantów, różniących się tą ceną, wynosi od 7 do 35 lat, zatem najlepiej rozpatrywać go na konkretnym przypadku potencjalnego prosumenta. Niemniej, w siedmiu z ośmiu podwariantów okres zwrotu nie jest problemem z punktu widzenia wydajności i żywotności instalacji. Na jej opłacalność będzie wpływać wiele innych czynników (a nie tylko ceny energii), m.in. koszty i dofinansowanie do magazynów energii, których montaż jest konieczny do otrzymania dofinansowania Mój Prąd, przyszły kształt systemu net-billing, czy zmiany cen energii dla gospodarstw domowych.

Sztuczna inteligencja może być skuteczniejsza niż lekarze w diagnozowaniu medycznym – wynika z randomizowanego badania klinicznego, przeprowadzonego na próbie 50 lekarzy z wykorzystaniem komercyjnego chatbota AI (ChatGPT-4). AI uzyskało średnio 90-procentową skuteczność diagnozy przypadków medycznych na podstawie ich opisu. Była też w stanie uzasadnić swoje decyzje. Lekarze nie korzystający z pomocy sztucznej inteligencji uzyskali skuteczność na poziomie 74 proc. Co zaskakujące, nie zaobserwowano różnicy między skutecznością diagnozy wśród lekarzy wykorzystujących chatbota AI i tych posługujących się jedynie konwencjonalnymi źródłami.

Jak podkreślają autorzy badania, jego wyniki nie powinny być interpretowane jako podstawa do autonomicznego wykorzystania dużych modeli językowych (LLM) w diagnozowaniu medycznym. Kluczowym czynnikiem dla jego rezultatów była jakość opisów przypadków medycznych, przygotowywanych przez specjalistów. Tym samym istotny element przeprowadzonego badania stanowiły kompetencje, jak rzetelny wywiad z pacjentem i poprawne opisanie zebranych danych, które nie zostały uwzględnione w ostatecznych wynikach. Na ten moment nie mówi się więc o całkowitym zastąpieniu lekarzy, a o potencjalnym wpływie na wzrost ich wydajności poprzez rozwijanie automatyzacji jednego z ich rutynowych zadań, jakim jest postawienie trafnej diagnozy.

Wykorzystanie sztucznej inteligencji w diagnozowaniu może przyczynić się do zwiększenia dostępu do usług medycznych. Automatyzacja części procesu diagnozowania pozwoli specjalistom szybciej analizować przypadki i podejmować decyzje terapeutyczne, co skróci czas oczekiwania na rozpoczęcie leczenia i przełoży się na skrócenie kolejek. AI umożliwia także lepsze planowanie terapii, ponieważ lekarze zyskują więcej czasu na indywidualne podejście do skomplikowanych przypadków. Narzędzia AI mogą także wspierać zdalną medycynę oraz automatyzację diagnostyki w regionach rozwijających się, w których występuje trwały niedobór specjalistów medycznych.

Należy jednak pamiętać, że sztuczna inteligencja nie jest wolna od błędów i stronniczości algorytmicznej i może ona generować dyskryminujące wyniki. Przyczynami takiej stronniczości mogą być m.in. wzorce wynikające z danych historycznych czy nieodpowiednia reprezentacja poszczególnych grup w danych wykorzystanych do trenowania modelu. W efekcie AI może generować nieadekwatne lub nietrafne wyniki.

Aby bezpiecznie wykorzystywać AI w medycynie kluczowe jest ustanowienie odpowiednich ram etycznych i prawnych. Niezbędne jest zapewnienie bezpieczeństwa danych wprowadzanych do modeli, interpretacji otrzymanych wyników, ustalenie podmiotów odpowiedzialnych za błędy oraz dążenie do eliminacji stronniczości modeli. Ważną rolę może także odegrać społeczna akceptacja, lub jej brak, wobec nowych rozwiązań opartych na AI, zarówno ze strony pacjentów, jak i personelu medycznego.

W ostatnich 4 latach w Polsce liczba ofiar śmiertelnych wypadków drogowych spadła najsilniej wśród wszystkich krajów europejskich. W 2019 r. w Polsce liczba ofiar wypadków drogowych wynosiła 77 na 1 mln mieszkańców i była o 50 proc. wyższa niż średnia unijna, która wynosiła 51 na 1 mln mieszkańców. W 2023 r. w Polsce liczba ofiar śmiertelnych spadła o 35 proc. w porównaniu z 2019 r. do 52 na 1 mln mieszkańców i była zaledwie o 13 proc. wyższa niż średnia unijna. Wysokie spadki odnotowano również w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, np. na Węgrzech odsetek ten spadł o 22 proc.

Pomimo tak znaczącej poprawy, Polska pozostaje jednym krajów w Europie o najwyższej częstotliwości śmiertelnych wypadków drogowych. Najgorsza sytuacja jest w Bułgarii i w Rumunii – tam liczba ofiar śmiertelnych wypadków drogowych oscyluje wokół 80 na 1 mln mieszkańców. Najlepsza sytuacja jest w krajach skandynawskich oraz w Szwajcarii i Islandii – tam liczba ofiar śmiertelnych wypadków wynosi pomiędzy 20 a 30 na 1 mln mieszkańców. W 2023 r. Polska była na 9. miejscu od końca w Europie pod względem wypadków śmiertelnych na 1 mln mieszkańców.