Kluczowe wnioski

Opublikowano: 30/10/2019

W ostatnich latach w Polsce nastąpiły bardzo korzystne zmiany w zakresie wytwarzania i gospodarowania odpadami komunalnymi polegające na ograniczeniu ich ilości, zwiększeniu masy odpadów przetwarzanych oraz poprawie struktury ich zagospodarowania. Jednak mimo szybszego niż przeciętne w UE tempa spadku ilości odpadów komunalnych składowanych i wzrostu ilości odpadów poddawanych recyklingowi, w tym biologicznemu, nadal uzyskujemy w tym obszarze wyniki gorsze od średniej unijnej. Zwraca zwłaszcza uwagę bardzo wysoki udział odpadów składowanych i relatywnie mały udział odpadów poddawanych recyklingowi biologicznemu – kompostowaniu lub fermentacji. W Polsce zbyt mało odzyskuje się też odpadów przemysłowych będących cennym źródłem surowców, w tym minerałów ziem rzadkich, zbyt niskie jest również wykorzystanie odpadów komunalnych i przemysłowych jako źródła energii przy respektowaniu właściwej hierarchii postępowania z odpadami przez zakłady przemysłowe.

Głównym źródłem odpadów w Polsce jest przemysł . W 2016 r . wytworzył on 78,7 proc . odpadów, znacznie więcej niż przeciętnie w UE-28 (48,7 proc .) . Przyczyną jest stosunkowo wysoki udział sektora przemysłowego w gospodarce Polski1. Największym „winowajcą” jest sektor górniczy i wydobywczy odpowiedzialny za 38,8 proc. odpadów (w UE-28 za 25,3 proc.), relatywnie dużo odpadów generuje też przemysł przetwórczy (16,5 proc. wobec 10,3 proc. w UE-28). Mniejsze znaczenie niż w UE ma natomiast budownictwo (10,4 proc. w Polsce i 36,4 proc. w UE), dość niski jest też udział gospodarstw domowych (5,2 proc. wobec 8,5 proc. w UE-28).

Przed Unią Europejską rewolucja w gospodarce odpadami . Wszystkie kraje członkowskie stoją przed przejściem od modelu gospodarki linearnej, opartej na pobieraniu ze środowiska surowców, wytwarzaniu w dużych ilościach słabej jakości produktów i generowaniu odpadów (model „weź, wytwórz, zużyj i wyrzuć”) do gospodarki o obiegu zamkniętym – GOZ (model „weź, wytwórz, zużyj, weź, wytwórz, zużyj ponownie”). Przejście do nowego modelu, w którym odpady, jeżeli powstają, są traktowane jako surowce, przyniesie wiele korzyści o charakterze środowiskowym, społecznym i gospodarczym. Dzięki temu znacznie zwiększy się efektywność wykorzystania zasobów naturalnych i zostanie ograniczony negatywny wpływ odpadów na środowisko. Przejście do GOZ nie jest ani łatwe, ani tanie. Wymaga zaangażowania polityków, przedsiębiorców i gospodarstw domowych, a także zwiększenia nakładów na inwestycje, badania naukowe i innowacje, w tym biotechnologiczne.

Ważnym obszarem GOZ ma być biogospodarka, która wykorzystuje w szerokim zakresie biotechnologię . Obejmuje produkcję odnawialnych zasobów biologicznych oraz przekształcanie tych zasobów i strumieni odpadów w produkty o wyższej wartości dodanej: żywność, pasze, bioprodukty i bioenergię. W najbliższych latach w centrum uwagi UE będzie ograniczanie zużycia tworzyw sztucznych i ich zastępowanie tworzywami nadającymi się do powtórnego użycia lub recyklingu. Istotne znaczenie będzie miało zwłaszcza zastępowanie biodegradowalnymi tworzywami produkowanymi, m.in. z odpadów organicznych.

Polska polityka w zakresie odpadów jest zbieżna z polityką UE . Jej celem długookresowym jest – podobnie jak w Unii – przejście do gospodarki o obiegu zamkniętym, lecz z uwzględnieniem polskiej specyfiki. W Polsce większą wagę niż w UE przywiązuje się do zagospodarowania odpadów przemysłowych, co wynika z relatywnie dużego znaczenia sektora przemysłowego w naszym kraju. Proponowane działania mają spowodować, że odpady, które obecnie w Polsce są bala- stem, w przyszłości staną się cennym surowcem.

Znaczne możliwości dla właściwego zagospodarowania odpadów w Polsce stwarza zastosowanie metod biotechnologicznych . Są one przydatne zwłaszcza w zagospodarowaniu odpadów organicznych. Dzięki wykorzystaniu biotechnologii możliwe jest przekształcanie takich odpadów m.in. w bioprodukty, a także odzyskiwanie (w mało inwazyjny sposób) metali i usuwanie ze środowiska zanieczyszczeń. Dzięki zastosowaniu metod biotechnologicznych, np. bioługowania, kompostowania, fermentacji metanowej można przetworzyć co najmniej 13 mln t odpadów (w 2016 r. było to 7 proc. wytworzonych odpadów ogółem), w tym 100 proc. odpadów biodegradowalnych.

Perspektywicznym kierunkiem wykorzystania biotechnologii w gospodarce odpadami jest zwłaszcza fermentacja metanowa, w wyniku której otrzymuje się biogaz . W Polsce istnieje duże zapotrzebowanie na instalacje wykorzystujące tę technologię, w których można przetwarzać wydzielone u źródła odpady organiczne komunalne z odpadami organicznymi z przemysłu.

Ważnym obszarem wykorzystania odpadów organicznych może być też wytwarzanie biopolimerów, z których m.in. powstają biotworzywa, mogące zastępować tworzywa sztuczne. Wiele z nich jest w pełni biodegradowalnych. Duży jest także potencjał biotechnologii w zakresie odzyskiwania surowców i pierwiastków z odpadów przemysłowych, które mogą być wykorzystane w procesach produkcyjnych.

Należy podjąć działania służące wykorzystaniu potencjału biotechnologii w zagospodarowaniu odpadów w Polsce . Można to osiągnąć poprzez: wprowadzenie rozwiązań prawnych i organizacyjnych ułatwiających firmom przetwarzającym odpady organiczne uzyskiwanie pozwolenia na wprowadzenie do obrotu produktu jako nawozu, ulgi podatkowe przy stosowaniu nawozów organicznych z bioodpadów.

Wprowadzenie instrumentów ekonomicznych, np. ulg podatkowych, przy stosowaniu nawozów organicznych z bioodpadów, stworzenie systemu wsparcia dla budowy regionalnych suszarni odpadów ściekowych, promowanie i wprowadzenie zachęt ekonomicznych dla wytwarzania tworzyw biodegradowalnych produkowanych m.in. z odpadów organicznych, mogących zastępować tworzywa sztuczne, a także przez finansowanie projektów badawczych, które zwiększą wykorzystanie biotechnologii w gospodarowaniu odpadami w Polsce.

***

Polski Instytut Ekonomiczny to publiczny think tank gospodarczy, którego historia sięga 1928 roku. Obszary badawcze Polskiego Instytutu Ekonomicznego to przede wszystkim handel zagraniczny, makroekonomia, energetyka i gospodarka cyfrowa oraz analizy strategiczne dotyczące kluczowych obszarów życia społecznego i publicznego Polski. Instytut zajmuje się dostarczaniem analiz i ekspertyz do realizacji Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, a także popularyzacją polskich badań naukowych z zakresu nauk ekonomicznych i społecznych w kraju oraz za granicą.

Kontakt dla mediów:
Andrzej Kubisiak
Kierownik Zespołu Komunikacji
andrzej.kubisiak@pie.net.pl
tel. 48 512 176 030