Tygodnik Gospodarczy 48/2024, 28 listopada 2024

17 i 18 listopada dwa kable podmorskie (C-Lion 1 oraz BCS East-West Interlink) leżące na dnie Bałtyku zostały przecięte, prawdopodobnie przez kotwicę ciągniętą za chińskim statkiem Yi Peng 3. C-Lion 1 łączy Finlandię (Helsinki oraz Hanko) z niemieckim Rostockiem, natomiast BCS East-West Interlink litewski Sventoji z Katthammarsvik na szwedzkiej wyspie Gotlandia. Kable podmorskie są kluczową infrastrukturą łączności internetowej – przez 559 tego typu połączeń na całym świecie przesyłane jest nawet 99 proc. międzykontynentalnego ruchu w sieci. Kable na dnie Bałtyku łączą przede wszystkim Finlandię z Estonią (6 połączeń), Finlandię ze Szwecją (6 połączeń), Estonię, Litwę i Łotwę ze Szwecją (po 2 połączenia). Z Polski wychodzi tylko jeden taki kabel, łączący Kołobrzeg z Danią i Szwecją.

Kolejne nominacje „jastrzębi” w administracji Trumpa zwiększają prawdopodobieństwo twardego kursu wobec Pekinu. Zapowiadane 60-procentowe cło wydaje się jednak mało realistyczne i należy je intepretować jako środek nacisku na Chiny. Według Bloomberga, przy takiej stawce chiński import zostałby praktycznie wyeliminowany. Tymczasem Chiny, mimo koncyliacyjnego tonu, wydają się w przeddzień drugiej kadencji Trumpa lepiej przygotowane na potencjalny konflikt handlowy niż w 2018 r. Pewnym wyzwaniem jest słabsza kondycja chińskiej gospodarki, co może oznaczać większą podatność na szantaż.

Chiński eksport jest obecnie znacznie bardziej zdywersyfikowany pod względem geograficznym niż w 2018 r., co będzie amortyzowało oddziaływanie zapowiadanych ceł. Udział Chin w amerykańskim imporcie systematycznie spada – z ponad 21,23 proc. w 2018 r. do 13,86 proc. w 2023 r., mimo iż udział Chin w światowym eksporcie w tym samym czasie wzrósł z 13 proc. do 14 proc. USA sprowadzają obecnie z Chin towary o wartości o 50 mld USD mniejszej niż z Meksyku, który wysunął się na pozycję największego eksportera do USA i zaledwie cztery razy większej niż z Wietnamu. Te dwa kraje odnotowały szczególnie wysoki wzrost eksportu do USA, co pozostaje w bezpośrednim związku z rosnącą obecnością firm chińskich na tych rynkach.

Chiny są quasi-monopolistą w przetwórstwie wielu surowców krytycznych, których eksport mogą skutecznie uzbrajać. Robiły już to w ostatnich latach stosując licencje eksportowe na wywóz galu, germanu i grafitu. Z Chin pochodzi 70 proc. amerykańskiego spożycia metali ziem rzadkich i litu wykorzystywanego do produkcji baterii. Mogą także korzystać z bogatego arsenału sankcji biorąc na cel firmy amerykańskie. W 2024 r., na podstawie przepisów Anti-Foreign Sanction Law przyjętych w 2021 r., sankcjami objęto aż 70 amerykańskich podmiotów, w tym producenta dronów Skydio, który został odcięty od komponentów z Chin. Niewykluczone są działania odwetowe polegające na selektywnym podnoszeniu ceł.

Aż 62 proc. firm nie podejmuje działań inwestycyjnych – wynika z badań PIE prowadzonych na potrzeby MIK na początku listopada 2024 r. Grupa ta dzieli się na firmy nieinwestujące z powodu braku potrzeby (44 proc.) lub z powodu braku środków finansowych (18 proc.). Tak wysoki odsetek podmiotów, które nie inwestują w dobra materialne lub niematerialne utrzymuje się w badaniach MIK już od dłuższego czasu – od dwóch lat przekracza on 60 proc., a we wrześniu 2024 r. osiągnął rekordowe 68 proc. Wśród 38 proc. firm inwestujących w listopadzie 16 proc. zadeklarowało, że poziom ich inwestycji był wyższy niż poprzednich miesiącach, kolejne 16 proc., że poziom pozostał niezmieniony, natomiast 6 proc. zmniejszyło swoją aktywność inwestycyjną.

Trzy orzeczenia Trybunału Spraw sądu UE, wchodzącego w skład Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, opublikowane 20.11.2024 r. jako sprawy T-733/19, T-403/20, T-660/20, oddalają skargi chińskich producentów fotowoltaiki ws. europejskich ceł antydumpingowych. Chińscy producenci paneli fotowoltaicznych: Zhejiang Sunflower Light Energy Science& Technology Ltd, Wuxi Suntech Power Co. Ltd oraz Zhejiang Trunsun Solar Co Ltd. dążyły do stwierdzenia nieważności rozporządzeń wykonawczych KE 2019/1329, 2020/444 oraz 2020/1216, unieważniających faktury na sprzedaż paneli w latach 2013-2017 w związku z niespełnieniem przez firmy wymagań uchylenia cła antydumpingowego. Decyzja sądu, wskazująca na bardziej rygorystyczny kierunek interpretacji i egzekucji wymagań dla chińskich eksporterów może być odczytywana jako wzmocnienie orzecznictwa ukierunkowanego na potrzebę rozwoju europejskiego rynku clean tech, co zostało podniesione w raporcie pt. Przyszłość europejskiej konkurencyjności zaproponowanym przez Mario Draghiego.

Choć wolumen importu chińskiej fotowoltaiki do UE w latach 2017-2022 wzrósł 50-krotnie, to jednak od tego czasu import ten obniżył się o 11 proc. do poziomu 8,3 GW/miesiąc (dane EMBER). Jak zauważa think tank Bruegel, rynek paneli fotowoltaicznych cechował się znaczną zmiennością. W latach 2017-2020 cena chińskich paneli PV spadła o 41 proc. z 0,35 mln USD/MW do 0,20 mln USD/MW, by następnie wzrosnąć w pandemiczno-kryzysowych latach skracania łańcuchów dostaw (2020-2022) o 26 proc. do poziomu 0,26 mln USD/MW i spaść o 58 proc. do poziomu 0,12 mln USD/MW w okresie styczeń-październik 2024 r. Ta spadkowa tendencja lat 2022-2023 nie w pełni przełożyła się niestety na tak zdecydowane spadki kosztów instalacji PV w Polsce, które w tym okresie wzrosły o 12 proc. w przypadku mikroinstalacji, utrzymały się na podobnym poziomie w przypadku instalacji poniżej 1 MW i spadły o 15 proc. w przypadku instalacji powyżej 1 MW. Rola UE jako głównego odbiorcy paneli fotowoltaicznych będzie się najprawdopodobniej zmniejszać. Według analiz Państwowego Laboratorium Energetyki Odnawialnej USA (NREL), w latach 2022-2028 blisko połowa (47 proc.) nowych mocy fotowoltaicznych zostanie zainstalowana w Chinach, a tylko 11 proc. w UE.

Pod koniec 2023 r. globalny sektor fotowoltaiki zatrudniał 7,2 mln osób, z czego 68 proc. pracowało w Chinach – wskazuje analiza Międzynarodowej Agencji Energetycznej (MAE). Polska branża fotowoltaiki, zatrudniająca według MAE 80 tysięcy osób, zajmuje 10. miejsce w świecie i 3. miejsce w UE, po Hiszpanii (130 tys.) i Niemczech (110 tys.).

Pomimo rozwiniętej produkcji paneli fotowoltaicznych, polski bilans handlowy w latach 2017-2021 pozostawał w tym sektorze ujemny, produkcja nie wystarczała do zaspokojenia krajowego popytu (MAE), a udział polskich dostawców w lokalnym rynku spadł z 30 proc. w 2014 r. do 5 proc. w 2019 r. i poniżej 1 proc. w 2023 r. Barierą w rozwoju krajowej branży jest niepewność regulacyjna oraz wyższe koszty energii i materiałów, stanowiące 40 proc. kosztu produkcji panelu fotowoltaicznego. Choć wypracowanie mocnej pozycji na rynku fotowoltaiki dla UE i Polski może być obecnie trudne, reorientacja Chin na globalne rynki może skłaniać do rozwoju krajowych i europejskich zdolności produkcyjnych, podnoszących bezpieczeństwo gospodarcze regionu.

Koleje dużych prędkości (KDP) to podsystem kolejowych przewozów pasażerskich, odnoszących się do infrastruktury i usług kolejowych pozwalający osiągać wyższe prędkości niż pozostałe rodzaje przewozów. Zwyczajowo przyjmuje się, że prędkość maksymalna pociągów z KDP wynosi więcej niż 250 km/h. Według Eurostatu, Polska nie posiada ani jednego kilometra KDP. International Union of Railways (UIC) uznaje jednak za KDP odcinki trasy, w których pociąg teoretycznie jest w stanie rozpędzić się do 250 km/h, nawet jeśli w praktyce prędkość maksymalna na tej trasie wynosi ok. 200 km/h. Z tego powodu UIC zalicza do KDP Centralną Magistralę Kolejową, czyli liczący 224 km odcinek pomiędzy Warszawą a Zawierciem, na której przejazd z prędkością 250 km/h będzie możliwy najwcześniej w 2027 r.

Najwięcej kilometrów sieci kolei dużych prędkości jest w Chinach. W połowie 2024 r. w Chinach było ponad 45 tys. km sieci KDP, a pierwsza sieć powstała zaledwie 16 lat wcześniej – w 2008 r. Udział chińskiego KDP w światowej długości sieci to mniej więcej 75 proc. i ta dominacja będzie się prawdopodobnie zwiększać. Rząd Chiński szacuje, że do 2035 r. sieć będzie miała 70 tys. km i połączy wszystkie (300) chińskie miasta o populacji wyższej niż 500 tys. mieszkańców.

Niemiecki hamulec zadłużenia (Schuldenbremse) to mechanizm fiskalny, wpisany do konstytucji w 2009 r. przez ówczesną kanclerz Angelą Merkel, który ogranicza strukturalny deficyt budżetowy rządu federalnego do 0,35 proc. PKB. W normalnych warunkach zapewnia stabilność finansów publicznych, zakazując krajom związkowym (landom) zaciągania nowego długu. Jednak w obliczu narastających wyzwań gospodarczych i społecznych regulacje te stają się coraz bardziej krytykowane.

Gospodarka będąca w stagnacji potrzebuje wparcia fiskalnego. Niemcy, największa gospodarka Europy, zmagają się z poważnymi problemami. PKB drugi rok z rzędu nieznacznie skurczy się – o 0,1 proc. w 2024 r. – według prognoz KE. Przemysł traci globalną konkurencyjność, a sektor motoryzacyjny – fundament niemieckiej gospodarki – przeżywa kryzys związany z cyfryzacją i napięciami handlowymi. Dodatkowe obciążenie stanowią wyzwania demograficzne oraz konieczność transformacji energetycznej. Tymczasem sztywne ograniczenia zadłużenia utrudniają finansowanie inwestycji publicznych, które mogłyby pobudzić gospodarkę i złagodzić te napięcia.

Kryzys polityczny zwiększa szanse na reformę. Hamulec zadłużenia stał się jednym z kluczowych punktów spornych, prowadząc do upadku rządzącej koalicji w Niemczech. Minister finansów Christian Lindner, będący zwolennikiem utrzymania rygorystycznych zasad fiskalnych, nie znalazł porozumienia z koalicyjnymi partnerami z SPD i Zielonych. Lider CDU Friedrich Merz, który ma szansę zostać nowym kanclerzem, po raz pierwszy zasugerował, że zasady mogą wymagać złagodzenia. Reformy poparła również Angela Merkel, która wskazała na konieczność dostosowania regulacji do nowych realiów gospodarczych. Rada Ekspertów Ekonomicznych Niemiec zaproponowała wprowadzenie zasad umożliwiających większe inwestycje publiczne, co pozwoliłoby na wsparcie gospodarki w czasie kryzysu (IDW).

Perspektywa reformy niemieckiego hamulca zadłużenia wywołała znaczące zmiany na rynkach finansowych, na których rentowność 10-letnich obligacji Niemiec po raz pierwszy przekroczyła stopy swapowe o tej samej długości trwania. Inwestorzy przewidują, że przedterminowe wybory i potencjalna reforma przepisów fiskalnych mogą prowadzić do wzrostu emisji długu przez Berlin. Eksperci podkreślają, że niemiecka gospodarka zmienia swój model z niskiego zadłużenia i wysokiego wzrostu na bardziej typowy dla strefy euro scenariusz wyższego zadłużenia i niższego wzrostu. Zmiana ta może osłabić wyjątkowy status niemieckich obligacji, wcześniej postrzeganych jako bardzo bezpieczne, ale jednocześnie mało dostępne (FT).

Polska od kilkunastu lat konsekwentnie poprawia wyniki w obszarze materialnych i niematerialnych aspektów jakości życia. Tak wynika z raportu pt. How’s Life? flagowej publikacji OECD dotyczącej dobrostanu ludzi i przyszłych pokoleń. Dostarcza ona danych na temat szerokiego zakresu wskaźników dobrobytu, pokazując ich zmiany w czasie, różnice między grupami społecznymi oraz krajami.

Tylko dwa kraje OECD – Estonia i Polska – systematycznie poprawiały wyniki w ponad połowie wskaźników jakości życia dotyczących niematerialnych aspektów dobrostanu w latach 2010-2023. Tymczasem w 19 krajach, głównie w Europie i obu Amerykach, postęp ograniczył się maksymalnie do dwóch. Mowa tutaj o tak różnych wskaźnikach obejmujących rozmaite wymiary życia osobistego i społecznego, jak: zdrowie (np. oczekiwana długość życia), wiedza i umiejętności (np. wyniki testów PISA), jakość środowiska (np. zanieczyszczenie powietrza), subiektywny dobrostan (np. satysfakcja z życia), bezpieczeństwo (np. liczba zabójstw) oraz relacje społeczne i obywatelskie (np. zaufanie do instytucji). Te kategorie ilustrują szeroki zakres zagadnień, które składają się na jakość życia w ujęciu OECD.