Tygodnik Gospodarczy 52/2024, 30 grudnia 2024

Rok 2024 był naznaczony turbulencjami politycznymi w Europie i USA oraz debatą o konkurencyjności UE. W 2024 r. w dwóch największych blokach gospodarczych na świecie – UE i USA – odbyły się wybory. W USA zwycięstwo Donalda Trumpa będzie miało szereg konsekwencji, które można podsumować jako formułowanie mniej partnerskiej wizji roli USA w świecie. Z kolei wybory do Parlamentu Europejskiego nie przyniosły zmiany na czele Komisji Europejskiej, jednak upadki rządów w Berlinie i Paryżu wskazują na nadchodzący czas niepewności i trudy w formułowaniu odpowiedzi UE na wyzwania strategiczne zdiagnozowane w trzech raportach (Letty o wspólnym rynku, Draghiego o konkurencyjności oraz Niinistö o bezpieczeństwie).

Rok 2025 zacznie się od objęcia władzy przez nową administrację w USA. Należy spodziewać się z pewnością wzrostu protekcjonizmu poprzez zwiększenie barier celnych. Ich faktyczna skala – czy będą obejmować cały świat, czy tylko wybrane państwa – nie jest znana. Trump już po zwycięstwie w wyborach formułował groźby wobec UE oraz Meksyku i Kanady, nawet ostrzejsze niż wobec Chin. Jego domeną ma być wzajemność – bariery mają być co najmniej takie jak te dotykające towarów eksportowanych z USA. Działania Trumpa mogą prowadzić do eskalacji konfliktów handlowych – UE, Kanada czy Meksyk zapowiedziały gotowość do podjęcia działań odwetowych. Jednocześnie taka polityka może być obciążeniem dla amerykańskiej gospodarki i prowadzić do aprecjacji dolara, a także co najmniej zakończenia obniżek stóp przez Rezerwę Federalną.

Na tym polu trudnym tematem dla UE będzie formułowanie odpowiedzi na działania Trumpa, starania o zwiększenie unijnej konkurencyjności czy też polityka wobec Chin. Polskiej prezydencji w I połowie 2025 r. przypadnie trudne zadanie reakcji na działania Białego Domu po 20 stycznia. Jeszcze w styczniu KE ma przedstawić „kompas konkurencyjności” będący nową wizją działań UE, a w lutym zapewne można spodziewać się Clean Industrial Deal – nowego planu połączenia działań dekarbonizacyjnych dla przemysłu oraz zapewnienia jego konkurencyjności międzynarodowej. Dopiero jednak zapewne w II połowie 2025 r., podczas duńskiej prezydencji, upubliczniona zostanie pierwsza propozycja budżetu na lata 2028-2034. To tam znajdzie się odpowiedź, w jaki sposób UE chce finansować konkurencyjność własnej gospodarki. Jednocześnie UE musi sformułować politykę wobec Chin, lawirując między ochroną własnej gospodarki przed pośrednimi konsekwencjami amerykańskich ceł oraz nierównowag gospodarczych kreowanych przez chińską politykę a koniecznością dywersyfikacji wobec niestabilnego partnera, którym stają się USA.

Kolejnym wyzwaniem związanym ze zwycięstwem Trumpa będą jego zapowiedzi zakończenia wojny w Ukrainie. 16 grudnia stwierdził otwarcie: „Zełenski powinien być gotowy na zawarcie umowy”. Wiele wskazuje, że w ślad za tymi deklaracjami może dojść do ograniczenia pomocy amerykańskiej dla walczącej Ukrainy. Będzie to wyzwanie zarówno dla Ukrainy, jak i dla UE. Wsparcie USA ma bowiem newralgiczne znaczenie dla podtrzymania funkcjonowania państwa ukraińskiego i uniknięcia przegranej na polu bitwy. Państwa Zachodu opłacają obecnie praktycznie wszystkie wydatki ukraińskiego budżetu niezwiązane bezpośrednio z siłami zbrojnymi i obronnością. Roczne potrzeby szacowane są na ok. 40- 45 mld EUR. Z kolei gospodarka rosyjska, choć także boryka się ze spowolnieniem, wciąż posiada duże zasoby i otrzymuje wsparcie ze strony Chin, które dostarczają zamienniki zachodnich towarów i kupują rosyjskie surowce.

Środki przeznaczone dla Ukrainy na 2025 r. przez inne niż USA państwa zachodnie są dość duże i obejmują m.in. unijne Ukraine Facility oraz pożyczki zaciągane przez państwa G7, które będą spłacane z odsetek od zamrożonych na Zachodzie rezerw rosyjskich. Wsparcie amerykańskie ma jednak pierwszorzędne znaczenie ze względu na aspekty militarne – dostawy sprzętu i amunicji. Nie wiadomo także, na ile Europa – w okresie politycznych turbulencji we Francji i w Niemczech – będzie w stanie zmobilizować się do zwiększania wsparcia.

Do tych wyzwań dochodzą jeszcze te związane z polityką klimatyczną i zieloną gospodarką. Waszyngton może ponownie postanowić o wyjściu z porozumienia paryskiego, co negatywnie odbije się na staraniach o ograniczenie globalnych emisji gazów cieplarnianych. Przekłada się to także na kwestie gospodarcze. Już w 2024 r. w Europie doszło do załamania na rynku aut elektrycznych, co także negatywnie odbiło się na polskim hicie eksportowym – bateriach. Problemy z wypłacalnością Northvolt stały się tego największym symbolem. W 2025 r. polityka klimatyczna oraz technologie zielone wkraczają w jeszcze większy czas niepewności niż kiedykolwiek wcześniej.

Gospodarka w 2025 r. będzie funkcjonować w dużej mierze pod znakiem decyzji politycznych. Od działań amerykańskiej administracji i odpowiedzi innych państw, szczególnie Chin, UE i Rosji, będzie zależał sposób działania światowej gospodarki. Wprawdzie we wrześniu 2024 r. Światowy Indeks Niepewności (World Uncertainty Index) spadł w stosunku do odczytu sierpniowego, to mimo wszystko wydaje się, że niepewność będzie istotnym hasłem przyszłego roku.

Firmy handlowe częściej obawiają się pogorszenia sytuacji gospodarczej kraju niż własnego przedsiębiorstwa – pokazuje badanie Miesięcznego Indeksu Koniunktury (MIK) z grudnia 2024 r. Blisko połowa (49 proc.) firm handlowych uważa, że sytuacja ich przedsiębiorstwa nie zmieni się w I kwartale 2025 r., 1/3 przewiduje jej pogorszenie, a tylko 12 proc. – poprawę. Tymczasem aż 44 proc. firm handlowych jest zdania, że pod względem gospodarczym w kraju będzie gorzej, 31 proc. uważa, że sytuacja w kraju nie ulegnie zmianie, a 11 proc., że się poprawi.

Firmy handlowe najczęściej nie planują zmian w zatrudnieniu w najbliższych trzech miesiącach (styczeń-marzec 2025 r.) – co pokazują wyniki grudniowego badania MIK. Aż 79 proc. przedsiębiorstw planuje utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia, co dziesiąta firma zamierza zwiększyć zatrudnienie, a 11 proc. – zmniejszyć. Udział firm zamierzających zwalniać pracowników w I kwartale 2025 r. jest o 4 pkt. proc. większy niż w grudniu 2023 r. Może to wynikać z przewidywanej optymalizacji zatrudnienia, dzięki wprowadzaniu kas samoobsługowych, rozwojowi sklepów autonomicznych oraz automatyzacji w hurcie.

Firmy handlowe rzadziej niż przed rokiem planują podwyżki wynagrodzeń w pierwszych trzech miesiącach 2025 r. W badaniu MIK z grudnia 2024 r. co czwarte przedsiębiorstwo handlowe deklaruje, że chce podnieść płace. W 2023 r. aż 40 proc. firm planowało wzrost wynagrodzeń pracowników w I kwartale 2024 r., co wynikało z przewidzianego ustawowo w 2024 r. podniesienia płacy minimalnej. Mniej deklaracji firm handlowych o planowanych podwyżkach na początku 2025 r. prawdopodobnie wynika z tego, że zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów wzrost płacy minimalnej od stycznia będzie mniejszy niż w 2024 r. (o 8,5 proc. vs. 18,6 proc.).

Wzrost gospodarczy przyśpieszy w 2025 r. Ekonomiści ankietowani przez Money.pl wskazują na poprawę z 2,8 proc. w 2024 r. do 3,6 proc. w 2025 r. Taki wynik jest słabszy niż w poprzednich cyklach. Jednak wciąż będzie to jedno z lepszych osiągnięć wśród państw UE – prognozy KE sugerują trzeci najwyższy wynik wśród państw członkowskich. Bardzo ważnym motorem gospodarki będą inwestycje – prognozy sugerują 8-procentowy wzrost w 2025 r., dzięki realizacji projektów z KPO i środków spójności. Czyni to inwestycje niemal równoważnym źródłem wzrostu konsumpcji – szacujemy, że w 2025 r. powiększą one PKB kolejno o 1,5 proc. i 1,9 pkt. proc.

Jednym z celów klimatycznych UE, określonym w Europejskim prawie o klimacie, poza osiągnięciem neutralności klimatycznej, jest także osiągnięcie przez UE odporności na zmianę klimatu do 2050 r. Oznacza to wprowadzanie takich działań, jak ochrona przed powodziami, rozwój zrównoważonego rolnictwa czy dostosowanie infrastruktury miejskiej do ekstremalnych warunków pogodowych. Na ten cel w latach 2014-2020 przeznaczono 8 mld EUR, a w latach 2021-2027 planuje się wydać 26 mld EUR.

Europa jest najszybciej ocieplającym się kontynentem: średnia temperatura powietrza wzrasta w tempie blisko dwukrotnie szybszym niż globalnie. Prowadzi to do coraz częstszych i bardziej dotkliwych zjawisk, jak fale upałów, powodzie, susze oraz brak śniegu. W ostatniej dekadzie straty gospodarcze z tego tytułu w UE wyniosły średnio 26 mld EUR rocznie. Średnia roczna strata na osobę w UE związana ze skutkami zjawisk meteorologicznych, hydrologicznych i klimatologicznych w okresie 2021-2023 wyniosła 45 EUR i wahała się od 3 EUR na Malcie do 231 EUR w Słowenii. W Polsce było to 13 EUR na osobę.

Dalszy wzrost średniej globalnej temperatury powietrza do poziomu 3°C względem epoki przedprzemysłowej, wg szacunków Joint Research Centre, wiązałby się z kosztem co najmniej 175 mld EUR (1,38 proc. PKB UE) rocznie. Z kolei ograniczenie ocieplenia do 2°C zmniejszałoby ten koszt do kwoty 83 mld EUR (92 mld EUR mniej). Wskazuje to, jak kosztowne mogą być konsekwencje wynikające z braku skutecznych działań na rzecz ograniczania skutków zmian klimatu, a także jak duże korzyści mogą przynieść odpowiednie działania przystosowawcze do skutków zmian klimatu.

Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) przeprowadził kontrolę działań przystosowawczych w UE, obejmującą Polskę, Francję, Austrię i Estonię. Skontrolowano 36 projektów przystosowawczych, przeprowadzono wywiady z przedstawicielami instytucji unijnych i krajowych oraz skierowano ankiety do 400 gmin. ETO uznał, że UE opracowała odpowiednie ramy i narzędzia oraz przygotowała właściwą ocenę ryzyka związanego ze zmianą klimatu. Ponadto, Europa jest światowym liderem w zakresie wczesnego ostrzegania, które obejmuje około 75 proc. ludności.

Rok 2024 przyniósł zapowiedź zmian na styku technologii i polityki, z Elonem Muskiem w roli centralnej postaci inicjującej zmiany. Musk, dzięki swojej pozycji w nowo wybranej administracji w USA, w 2025 r. nada kierunek kwestiom regulacji, platform społecznościowych, kryptowalut, energetyki czy dyplomatycznych relacji USA z UE.

W 2024 r. Elon Musk zacieśnił współpracę z Donaldem Trumpem, który w styczniu zostanie zaprzysiężony na stanowisko Prezydenta USA. Dobre stosunki z administracją były dla Muska istotne, ponieważ przeciwko jego firmom toczy się wiele postępowań prowadzonych przez agencje rządowe, ale także dlatego, że część fortuny (szacuje się, że 10 proc.) Muska pochodzi z działań finansowanych kontraktami i subsydiami rządu USA. Wsparcie, w tym finansowe, Muska dla Trumpa zaowocowało propozycją objęcia stanowiska w nowo utworzonym Departamencie Efektywności Rządu, którego celem jest redukcja regulacji federalnych. Inną wymierną korzyścią tej współpracy jest fakt, że od września 2024 r. łączna wartość akcji firm Elona Muska wzrosła o 50 proc., czyli znacznie więcej niż cały rynek.

Istnieją również obawy, że administracja USA pod wpływem Muska może wywierać presję na Unię Europejską w celu złagodzenia egzekwowania regulacji. W szczególności na celowniku może znaleźć się Akt o usługach cyfrowych, gdyż w jego świetle X (dawniej Twitter), firma Muska, podlega europejskimi przepisom dotyczącym moderacji treści. USA może stosować środki nacisku, jak np. cła, aby wpłynąć na politykę regulacyjną UE, co może prowadzić do napięć handlowych i politycznych.

W czasach rozwijającej się elektromobilności i wdrażania stacjonarnych magazynów energii elektrycznej zapotrzebowanie na baterie istotnie wzrośnie, niezależnie od ambicji scenariuszy dekarbonizacyjnych. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (MAE) prognozuje, że do 2030 r. popyt¹ na nie zwiększy się 4,5-krotnie i ponad 7-krotnie do 2035 r.; za około 40 proc. tego popytu mają odpowiadać Chiny. Inwestycje w Stanach Zjednoczonych i Unii Europejskiej zdywersyfikują z kolei produkcję baterii (i ich komponentów), która obecnie jest skoncentrowana również w Państwie Środka. Znajduje się w nim ponad 3/4 ich mocy produkcyjnych, a udział ten ma spaść do 55-60 proc. do 2030 r.

By w pełni wykorzystać potencjał dekarbonizacji, który daje wprowadzenie baterii na szeroką skalę, należy minimalizować ślad węglowy ich produkcji. Obniżenia śladu węglowego można dokonać poprzez elektryfikację procesu wytwarzania, postępy technologiczne², a także wykorzystanie materiałów pozyskanych drogą recyklingu zużytych baterii. Ten ostatni sposób obejmuje odzysk surowców z odpadów generowanych w procesie produkcji oraz z baterii po zakończeniu okresu ich żywotności i ma potencjał obniżenia zapotrzebowania na materiały pierwotne konieczne do wytwarzania baterii (m.in. lit, nikiel, kobalt) nawet o kilkadziesiąt procent w perspektywie 2050 r.

W 2024 r. opublikowana została seria badań dotyczących zaufania obywateli do instytucji publicznych: cykliczne badania Eurobarometer i Zaufanie społeczne CBOS, badanie 30 państw OECD oraz raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego o kapitale społecznym w Polsce. Z publikacji tych wyłania się obraz rosnącego zaufania publicznego w Polsce.

Według jesiennego wydania Eurobarometru, 51 proc. Europejczyków ma zaufanie do Unii Europejskiej, co jest najwyższym wynikiem od 2007 r. Ponadto, według tego badania, w 2024 r. stwierdzono najwyższe odnotowane poparcie dla euro – obecnie 74 proc. mieszkańców UE popiera europejską unię walutową.

Mieszkańcy Polski odznaczają się większym niż średnia europejska zaufaniem do instytucji: UE, krajowego parlamentu i rządu. Według Eurobarometru, 51 proc. Polaków ma zaufanie do rządu, przy średnim odsetku dla wszystkich państw UE wynoszącym 33 proc. Polacy są ponadprzeciętnie proeuropejscy – mamy lepszą niż średnia opinię o UE i czujemy większą wspólnotę z innymi mieszkańcami UE. Mieszkańcy Polski wyraźnie lepiej niż średnia europejska oceniają swoją sytuację materialną i zawodową, a także stan gospodarki państwa.

Badanie zaufania do rządu i administracji publicznej w 30 krajach OECD (nie uwzględniono w nim Polski) pokazało, że przeanalizowane państwa z naszego regionu Europy (Niemcy, Czechy, Słowacja, Łotwa) cechują się poziomem zaufania poniżej średniej OECD.

Badanie zaufania społecznego CBOS z kwietnia 2024 r. pokazało, że 24 proc. Polaków uważa, że ogólnie rzecz biorąc większości ludzi można ufać. To najwyższy wynik od 2010 r. w tym badaniu i wyraźny wzrost względem ostatniej edycji badania (2022 r.). Wzrósł także odsetek Polaków o bardzo dużej ufności i otwartości (to osoby o najwyższej wartości syntetycznej miary łączącej kilka wskaźników zaufania). Takie osoby stanowią 10 proc. społeczeństwa – to najwięcej od 2006 r. Względem ubiegłych edycji badań, szczególnie z zeszłej dekady, obserwować można wzrosty zaufania m.in. do NATO, Sejmu i Senatu oraz urzędników.