Tygodnik Gospodarczy 37/2024, 12 września 2024

W poniedziałek 9 września 2024 r. opublikowany został raport pt. Przyszłość europejskiej konkurencyjności, opracowany przez zespół Mario Draghiego (tzw. Raport Draghiego). Podjęto w nim wiele wątków, które opisujemy, m.in. kwestie energetyczne, cyfrowe, handlowe oraz budżetowo-finansowe.

Budżet UE ma być skupiony na podnoszeniu unijnej produktywności i innowacyjności, a nie na polityce spójności. UE zamierza zainwestować 800 mld EUR rocznie w transformację energetyczną i cyfrową, a sam Draghi zauważa potrzebę zapewnienia większego publicznego finansowania tych inwestycji. Nie proponuje jednak nowych źródeł finansowania budżetu UE, ani nie postuluje zwiększenia wielkości budżetu UE wynoszącego 1 proc. DNB. Zamiast tego były szef EBC proponuje reformę budżetu. Chce, by celem nie była już konwergencja i spójność jednolitego rynku, ale wzrost produktywności, innowacyjności i wsparcie sektora czystych technologii.

Draghi zwraca także uwagę na rozdrobnienie programów finansowych UE, unikanie ryzyka w udzielanym finansowaniu, nawet przez Europejski Bank Inwestycyjny (EBI), i niską elastyczność budżetu. Te propozycje są ciekawe i mają uprościć reżim wydatków na poziomie UE, jednak to zbyt mało wobec odpowiedzi na dobrze funkcjonujące zagraniczne programy wsparcia, jak m.in. amerykańskie IRA. Ponadto Draghi nie postuluje utworzenia Europejskiego Funduszu Konkurencyjności, co proponowała wcześniej Ursula von der Leyen. Wzywa jedynie do zwiększenia środków w ramach Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego, a także utworzenia funduszu kosmicznego oraz przyciągania talentów.

Draghi silnie popiera inwestycje infrastrukturalne, wzmacniające integrację UE. Traktuje te przedsięwzięcia jako dobro publiczne. Taki był jednak cel wielu projektów finansowanych z polityki spójności, co Draghi w raporcie pomija. Wyrównywanie potencjału rozwojowego nie powinno ustępować miejsca rozwijaniu najbardziej innowacyjnych przedsięwzięć, lecz być bazą dla takich działań.

Głównym źródłem finansowania potrzeb inwestycyjnych w transformacji unijnej gospodarki ma być rynek prywatny. W przeszłości pokrywał on 4/5 potrzeb finansowych. Teraz ma w tym pomóc rozwój Unii Rynków Kapitałowych, co koresponduje z raportem Enrico Letty. Ważne jest również dokończenie unii bankowej, a także interwencje fiskalne: ulgi podatkowe, subsydia, zwiększone inwestycje. Były szef EBC wspiera także unijną emisję długu, dzięki której nie tylko finansowano by wspólne ponadnarodowe projekty, lecz wspomogłoby to także rozwój unijnego rynku kapitałowego.

Brak zaufania może jednak zablokować zmiany. Raport Draghiego pomija bardzo ważny wątek związany z jego wiarygodnością: w jaki sposób zbudować zaufanie między państwami członkowskimi, by były skore do wprowadzania takich rozwiązań. Jeszcze w tym samym dniu, w którym Draghi przedstawił swój raport, politycy koalicji rządzącej w Niemczech i Holandii wyrazili sprzeciw wobec wspólnego długu. Także inne postulowane w raporcie rozwiązania mogą być kwestionowane przez poszczególne państwa członkowskie.

W II połowie 2023 r. detaliczne ceny energii elektrycznej dla przemysłu były w UE ponad 150 proc. wyższe niż w USA i Chinach. Ceny gazu w UE były w tym okresie ponad 4,5-krotnie wyższe niż w USA. Raport pt. Przyszłość europejskiej konkurencyjności, opracowany przez zespół Mario Draghiego (tzw. Raport Draghiego), wskazuje ceny energii dla przemysłu jako ważną przyczynę luki konkurencyjnej pomiędzy UE a Chinami i USA. W 2023 r. państwa UE na import paliw kopalnych przeznaczyły 2,51 proc. PKB, czyli o 0,1 pkt. proc. więcej niż Chiny (2,41 proc.), podczas gdy import netto w USA wyniósł w 2023 r. 0 proc. PKB.

Mario Draghi popiera i protekcjonizm, i wolny handel. Były prezes Europejskiego Banku Centralnego wciąż zachęca do starań o reformę WTO i utrzymania korzyści z wolnego handlu. Jednocześnie popiera działania Komisji, która wzmocniła możliwości ochrony unijnego rynku przed nieuczciwą konkurencją poprzez procedury antydumpingowe i antysubsydyjne. Nie mniej istotna jest także ochrona przed wyciekiem technologii, wdrażanie sankcji czy ochrona zamówień publicznych w UE. Draghi akcentuje także znaczenie screeningu inwestycji, zarówno przychodzących (poprzez zwiększoną koordynację na poziomie UE, by państwa członkowskie nie torpedowały ochrony jednolitego rynku), jak i wychodzących. Jednak w całym raporcie tylko jednym zdaniem wsparto ideę screeningu inwestycji wychodzących, pomijając kwestie zależności od rynków zagranicznych.

Draghi postuluje, by polityka handlowa była oparta na analizie każdego przypadku osobno (case by case). Celem jest wzrost produktywności, o ile UE w danej dziedzinie nie dostrzega prymatu kwestii bezpieczeństwa i konieczności ochrony europejskiej produkcji. Dlatego jego propozycja obejmuje podział na cztery kategorie sektorów i stosowanie do nich odmiennych narzędzi:
– Sektory z trwale utraconą przewagą komparatywną UE: bariery handlowe powodowałyby wzrost kosztów dla konsumentów, a nie korzyści gospodarcze i rozwój sektora (zapewne np. fotowoltaiki); koniecznym działaniem jest tutaj dywersyfikacja dostaw.
– Sektory z istotnym miejscem lokalizacji produkcji, choć niekoniecznie z własnością UE, co wiązałoby się z zachętami dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych wraz z możliwą ochroną celną (np. sektor motoryzacyjny).
– Sektory strategiczne, w których UE musi rozwijać innowacyjne pomysły, zachować know-how i możliwość zwiększenia produkcji w razie napięć (np. baterie); w tym przypadku kluczowy wydaje się wymóg lokalnej wartości dodanej (local content), a zagraniczni inwestorzy musieliby także współpracować z unijnymi podmiotami.
– Przemysły raczkujące, w których UE ma potencjał wzrostu i przewagi innowacyjne; powinna tam istnieć pełna ochrona rynku, dopóki nowy sektor nie osiągnie wystarczającej skali działania i zdolności konkurencyjnej w skali międzynarodowej.

Draghi nie wzywa zatem do całkowitej zmiany polityki handlowej. W tej wizji protekcjonizm jest selektywny i celem samym w sobie nie jest decoupling od Chin. Takie podejście pozwala na tani import części produktów i rozwój innowacyjnych ekosystemów, kluczowych dla zielonej i cyfrowej transformacji (odnawialnych źródeł energii, elektroniki i części do niej oraz zdrowia). Podejście to jednak może być niewystarczające, by wspierać produkcję w UE z uwagi na podatność na konflikty interesu. Pozytywna jest propozycja wymogu local content w ramach zamówień publicznych w UE czy też próbnego projektu wspólnego zainteresowania (IPCEI) w sektorze motoryzacyjnym.

Utrzymanie własnych mocy produkcyjnych jest istotne, bo faktyczna dywersyfikacja dostaw może być trudna. Obliczenia PIE, zgodne z metodą KE, identyfikują krytyczne zależności Polski od Chin w towarach o wartości 8-10 proc. importu spoza UE-27. Są to głównie towary o wysokim zaawansowaniu technologicznym: komputery i ich części, części RTV oraz ogniwa fotowoltaiczne.

Tworzenie oraz wykorzystywanie technologii cyfrowych jest wskazywane przez Mario Draghiego jako główna przyczyna różnic we wzroście produktywności między Europą a USA notowanych w ostatnich trzydziestu latach. Jak wskazuje w swoim raporcie, UE nie tylko nie potrafiła wykorzystać pierwszej fali cyfryzacji i rozwoju internetu z lat 90. do zwiększenia swojej produktywności, ale i obecnie przegrywa konkurencję w obszarze chmury obliczeniowej, sztucznej inteligencji czy produkcji nowoczesnych półprzewodników.

Draghi wskazuje trzy obszary, które muszą zyskać priorytet w kwestii polityk publicznych i finansowania: sieci szerokopasmowe oraz powiązany sprzęt i oprogramowanie; moce obliczeniowe i AI; półprzewodniki.

W obszarze telekomunikacji propozycje dotyczą w zasadzie wzmocnienia podaży usług – raport skupia się na barierach dla działalności operatorów telekomunikacyjnych. Draghi wspiera dwa kontrowersyjne rozwiązania – ułatwienia dla konsolidacji firm oraz opłaty od dostawców treści na rzecz operatorów telekomunikacyjnych. Oba rozwiązania są silnie lobbowane przez przedstawicieli części europejskich firm telekomunikacyjnych. W rozdziale brakuje natomiast wizji, do czego miałyby prowadzić te zmiany – nie widać na przykład nacisku na rozwój przemysłowych sieci 5G, co wydaje się istotną drogą do zwiększenia konkurencyjności Europy.

Inaczej wygląda narracja w rozdziale o mocach obliczeniowych i AI. Tu Draghi jasno wskazuje obszary, w których konkurencja jest już przegrana, a europejską siłę czy też (ograniczoną w tym wypadku) suwerenność trzeba budować we współpracy z amerykańskimi gigantami. To przede wszystkim chmura obliczeniowa (w tym szczególnie model PAAS¹), będąca fundamentem rozwoju sztucznej inteligencji. Jednocześnie podkreśla wiodącą pozycję UE w superkomputerach (HPC) i szanse na rozwój technologii kwantowych. Proponując priorytety dla rozwoju AI w Europie przywołuje 10 konkretnych sektorów (od motoryzacji po ochronę zdrowia), dla których należy stworzyć „inkubator AI w rodzaju CERN”, znacząco wzmocnić współpracę między państwami członkowskimi, aby wesprzeć rozwój przyszłych europejskich czempionów, mogących konkurować z amerykańskimi.

Wreszcie sporo konkretów jest również w rozdziale o półprzewodnikach. Europa powinna skupić się na produkcji specjalistycznych czipów w sektorach, w których już posiada znaczącą pozycję (np. motoryzacja), a jednocześnie rozwijać pierwszy i ostatni etap łańcucha produkcji – badania i rozwój, projektowanie układów, produkcja urządzeń, a także pakowanie i testowanie czipów – który to etap również może opierać się na innowacyjnych technologiach.

Obraz płynący z raportu jest o tyle zniuansowany, że pokazuje zarówno trwałe słabości, jak i obszary, w których można budować nowe przewagi. Wskazuje też mocno na konieczność przyjęcia (spójnych w całej UE!) nowych regulacji, zwłaszcza w zakresie przetwarzania danych przez pozaeuropejskie podmioty, a w innym miejscu chwali wprowadzenie aktu o rynkach cyfrowych. Jednocześnie w innym miejscu wskazuje na nakładanie się regulacji (np. RODO i AI act), ale postulaty o przeglądzie czy uproszczeniu regulacji cyfrowych nie są niczym nowym. Każdy tu znajdzie coś dla siebie – zarówno kraj chcący wzmacniać suwerenność, budować odporną politykę przemysłową, jak i lobbysta działający na rzecz ograniczenia regulacji.

Generatywna AI umożliwia szybkie tworzenie treści, automatyzację procesów i personalizację usług, co dla biznesu ma istotne znaczenie. Sztuczna inteligencja coraz powszechniej uznawana jest za ważny czynnik budowania konkurencyjności firm, ale też pozycji międzynarodowej gospodarek konkretnych państw. Najnowszy raport MSP PARP, podaje, że w 2023 r. mniej niż 4 proc. polskich przedsiębiorstw deklarowało wykorzystanie technologii sztucznej inteligencji w procesie biznesowym. Najczęściej korzystały duże firmy (blisko 1/4), a najrzadziej małe (ok. 2 proc.). W czerwcu 2024 r., w ramach badań PIE, zapytano przedsiębiorców, czy korzystają z AI, na co 6 proc. wskazało, że tak.

Opublikowane niedawno nowe dane GUS dotyczące mediany wynagrodzeń w Polsce mogą być wartością dodaną w dyskusji o sytuacji mieszkaniowej w naszym kraju. W analizie poziomu wynagrodzeń mediana – czyli wartość środkowa – oznacza, że 50 proc. populacji zarabia nie więcej niż dana wartość i kolejne 50 proc. nie mniej. W marcu 2024 r. mediana wynagrodzeń w całej Polsce wyniosła 6549 PLN (przy średniej na poziomie 8605 PLN).

W większości najludniejszych miast Polski przeciętna cena wynajęcia mieszkania wynosiła w marcu 2024 r. ponad 30 proc. mediany wynagrodzeń. Oznacza to, że dla połowy zarabiających mieszkańców wynajęcie mieszkania stanowiło więcej niż 30 proc. wynagrodzenia. Dla połowy lepiej zarabiających koszt najmu stanowił mniej niż 30 proc. pensji. W Warszawie najem mieszkania² kosztował średnio 4200 PLN – to 48 proc. mediany zarobków w tym mieście. W pozostałych miastach średnia cena najmu mieszkania oscylowała między 35 proc. a 38 proc. mediany wynagrodzeń. Wyjątkiem była Łódź, w której odsetek ten wyniósł 29 proc.

Średnio stosunek przeciętnych cen najmu do przeciętnych wynagrodzeń na koniec I kwartału 2024 r. był mniejszy o 10 pkt. proc. niż w sytuacji, gdy porównuje się je z medianą płac. Największą różnicę widać w Warszawie – tu przeciętny koszt najmu wynosił 31 proc. średniego wynagrodzenia, czyli o 16 pkt. proc. mniej niż w przypadku mediany.

Mediana wynagrodzeń w gospodarce narodowej w marcu 2024 r. wyniosła 6549 PLN, tj. o 23,8 proc. mniej od średniego wynagrodzenia. Informacje oparte są na danych administracyjnych ZUS oraz MF. Obejmują całą gospodarkę, co zapewnia dokładniejszy obraz rzeczywistości niż zestawienia ankietowe obejmujące jedynie sektor przedsiębiorstw.

Luka płacowa w Polsce pozostaje stosunkowo niewielka. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie kobiet jest o 6,5 proc. mniejsze niż mężczyzn. Im większa organizacja, tym teoretycznie ta różnica jest większa – w firmach zatrudniających mniej niż 5 pracowników luka wynosi -1,9 proc., podczas gdy w przedsiębiorstwach powyżej 1000 pracowników sięga już 19 proc. W dużych organizacjach, o rozbudowanej hierarchii, kobiety rzadziej zajmują wyższe stanowiska, co wynika z efektu tzw. szklanych sufitów. Największa różnica występuje u kobiet w wieku 35-44 lata i wynosi 10,9 proc., co można przypisać tzw. karze za macierzyństwo. Część zmian związana jest też bezpośrednio z charakterem podejmowanej pracy.

Kategoria NEET (neither in employment nor in education and training) określa osoby, które nie pracują zawodowo, ani nie uczestniczą w żadnej formie kształcenia lub szkolenia. Jest to pojęcie stosowane w odniesieniu do młodych dorosłych – lepiej opisuje ich sytuację na rynku pracy niż standardowe wskaźniki, bo proces przejścia z etapu edukacji do zatrudnienia bywa złożony i pojawia się w różnym wieku.

Odsetek NEET w Polsce między 2002 r. a 2023 r. zmalał ponad dwukrotnie. W 2002 r. w grupie osób w wieku 15-29 lat wynosił 21,7 proc. W kolejnych latach sukcesywnie spadał, do poziomu 12,7 proc. w 2008 r. Przez kolejne 5 lat znowu wzrastał i w 2013 r. wyniósł 16,2 proc. Potem znowu następował spadek. Wyjątkiem były lata 2020 i 2021, w których pojawiło się odbicie. W 2023 r. odsetek NEET osób w wieku 15-29 lat spadł do nieobserwowanego wcześniej poziomu 9,1 proc.

Trendy dla Polski są zbliżone do trendów w całej Unii Europejskiej. Charakterystyczny jest wzrost odsetka NEET po Wielkim Kryzysie w 2008 r. i kryzysie związanym z pandemią w 2020 r. Pokazuje to powiązanie zjawiska z sytuacją gospodarczą – w okresie, w którym trudniej jest znaleźć pracę, osoby młodsze mogą być szczególnie narażone. Jednocześnie dynamika zmian w Polsce w ostatnich 20 latach była stosunkowo duża. W 2002 r. odsetek osób NEET był w Polsce o 5,8 proc. wyższy niż ogółem w UE. Z kolei w 2023 r. był już o 2,1 proc. niższy.

Odsetek NEET jest wyższy wśród kobiet niż wśród mężczyzn. W Polsce w 2023 r. różnica wyniosła 4,6 proc. (11,5 proc. vs 6,9 proc.). Największa różnica była w Czechach i Rumunii – wyniosła odpowiednio 10,9 proc. i 10,7 proc. Zapewne jest to powiązane z rolami płciowymi i trudnościami w godzeniu macierzyństwa z pracą zawodową.

Wskaźnik NEET jest także zróżnicowany w zależności od wielkości miejscowości. Na wsiach wyniósł w Polsce 12,4 proc., w małych i średnich miastach – 10,4 proc., a w dużych miastach – 7,4 proc. Między województwami także pojawia się zróżnicowanie. Najniższy poziom odnotowano w regionie warszawskim stołecznym województwa mazowieckiego (4,8 proc.), a najwyższy w województwie podkarpackim (15,8 proc.). Można podejrzewać, że różnice te w dużej mierze wynikają z perspektyw edukacyjnych i zatrudnieniowych między regionami.